حمید خوش‌آیند – کارشناس مسائل منطقه

تحولات نظامی و امنیتی سال ۲۰۲۶ در غرب آسیا، نشانه‌هایی از بازنگری تدریجی در الگوی سنتی تأمین امنیت و تمایل بازیگران منطقه‌ای به کاهش هزینه‌های ناپایداری را آشکار کرده است. تداوم تنش‌ها، آسیب‌پذیری زیرساخت‌های انرژی، افزایش هزینه‌های حضور نظامی آمریکا و پیچیده‌تر شدن معادلات بازدارندگی، این پرسش را مطرح کرده است که آیا «الگوی امنیت بومی و جمعی» می‌تواند به‌تدریج جایگزین ترتیبات سنتی شود یا خیر؟

در این میان، جمهوری اسلامی ایران به پشتوانه موقعیت ژئوپلیتیکی، ظرفیت‌های بازدارنده و نقش مؤثر در امنیت تنگه هرمز، یکی از بازیگران محوری هرگونه معادله امنیتی در غرب آسیا محسوب می‌شود. تجربه تحولات دهه‌های اخیر نیز نشان داده است که شکل‌گیری ساختار امنیتی پایدار بدون درنظرگرفتن جایگاه ایران با محدودیت‌های جدی مواجه خواهد شد؛ دیدگاهی که در مواضع برخی مسئولان ارشد کشور نیز موردتأکید قرار گرفته است. بااین‌حال، پویایی‌های جدید منطقه ایجاب می‌کند که تعامل با ائتلاف‌ها و پیمان‌های نوظهور، بدون وابستگی انحصاری به الگوهای فرامنطقه‌ای، بازنگری و بازطراحی شود.

تنگه هرمز؛ محور ژئوپلیتیکی و زمینه‌ساز همگرایی

تنگه هرمز یکی از حساس‌ترین گلوگاه‌های اقتصاد جهانی و محل تلاقی منافع اقتصادی – امنیتی ایران، کشورهای عربی خلیج‌فارس و قدرت‌های فرامنطقه‌ای است. حوادث امنیتی و حملات گزارش‌شده به شناورهای متخلف در هفته‌های اخیر، در اکتبر ۲۰۲۶، شکنندگی کریدورهای انرژی و محدودیت الگوهای انحصاری تأمین امنیت را برجسته‌تر کرده است.

توانمندی ایران در تأثیرگذاری بر امنیت و مدیریت این آبراه، مزیتی راهبردی محسوب می‌شود که در کنار ضرورت کاهش تنش‌های منطقه‌ای اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. توسعه و ثبات اقتصادی کشورهای ساحلی خلیج‌فارس، استمرار صادرات انرژی و جذب سرمایه‌گذاری خارجی نیز به امنیت پایدار مسیرهای دریایی وابسته است؛ موضوعی که نقش ایران را در محاسبات سیاسی، اقتصادی و امنیتی این کشورها برجسته می‌کند.

از این منظر، روندهای کنونی باید بتوانند زمینه‌ساز ایجاد توازن میان ظرفیت‌های ژئوپلیتیکی ایران و همکاری منطقه‌ای برای حفاظت از خطوط کشتیرانی، تأمین امنیت زیرساخت‌ها و مدیریت چالش‌های موجود شوند. نتیجه‌بخش بودن چنین روندی به گفت‌وگوهای مستمر و دیپلماسی فعال میان کشورهای ساحلی نیاز دارد.

اهمیت بهره‌برداری از آسیب‌پذیری ترتیبات فرامنطقه‌ای

ارتقای توانمندی‌های موشکی و پهپادی ایران و افزایش هزینه‌های حفظ پایگاه‌های نظامی آمریکا، ادامه حضور مستقیم آمریکا را با چالش‌هایی مواجه کرده است؛ بااین‌حال، پیوندهای نظامی، اطلاعاتی و اقتصادی کشورهای شورای همکاری خلیج‌فارس با واشنگتن همچنان پابرجا هستند. عربستان سعودی، امارات، قطر و بحرین طی سال‌های گذشته بخش مهمی از ترتیبات امنیتی خود را بر همکاری با ایالات متحده استوار کرده‌اند و تغییر این وابستگی‌ها به‌سرعت امکان‌پذیر نخواهد بود.

در چنین شرایطی، سیاست منطقه‌ای ایران می‌تواند به‌جای ورود به دوگانه‌سازی‌های سیاسی، بر شکل‌گیری و تقویت همگرایی تدریجی امنیتی متمرکز شود. تعریف سازوکارها و ارائه ابتکاراتی که کشورهای منطقه را به همکاری چندجانبه برای کاهش تهدیدها، مدیریت اختلافات و مقابله با عوامل بی‌ثبات‌کننده ترغیب کند، می‌تواند مقاومت سیاسی در برابر ابتکارهای بومی را کاهش دهد و زمینه نقش‌آفرینی مؤثرتر تهران را فراهم سازد.

نشست تهران و پیمان دفاعی مکه؛ پویایی‌های جدید

برگزاری نشست چهارجانبه ایران، عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان در تهران، نشانه‌ای از تحرک دیپلماسی منطقه‌ای و تمایل برخی بازیگران کلیدی به مدیریت مستقیم اختلافات است. هرچند تفاوت ساختارهای دفاعی این کشورها، از جمله عضویت ترکیه در ناتو و روابط امنیتی پاکستان و عربستان با غرب، در کوتاه‌مدت مانع شکل‌گیری یک ائتلاف دفاعی منسجم می‌شود، لیکن اهمیت این نشست را باید در ایجاد کانال‌های ارتباطی مستقیم و مستقل و تقویت درک مشترک از ضرورت کاهش تنش جست‌وجو کرد.

بدون تردید، امضای پیمان دفاع مشترک مکه میان عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان در ماه آگوست سال ۲۰۲۶، می‌تواند نشان‌دهنده تلاش این کشورها برای تقویت هماهنگی دفاعی و بازدارندگی جمعی باشد. بااین‌حال، بدیهی است که هیچ ترتیبات امنیتی فراگیری نمی‌تواند بدون درنظرگرفتن منافع، ظرفیت‌ها و ملاحظات امنیتی ایران به نتیجه مطلوب و پایدار دست یابد. ازاین‌رو، راهبرد تهران باید بر رصد تحولات، تداوم و تقویت دیپلماسی همسایگی و تأکید بر ضرورت همکاری جمعی و مشارکت فراگیر کشورهای منطقه استوار باشد.

معماری امنیت جمعی؛ از گفتگو تا نهادسازی

شکل‌گیری نظم امنیتی جدید در غرب آسیا به فرایندی تدریجی و ساختاریافته نیاز دارد که بر چند محور اصلی استوار باشد:

1. دیپلماسی امنیتی دوجانبه و منطقه‌ای: استمرار گفت‌وگوهای منظم میان ایران و کشورهای خلیج‌فارس درباره تهدیدهای نوظهور، امنیت زیرساخت‌های حیاتی و مدیریت اختلافات؛
2. ایجاد سازوکارهای مدیریت بحران: برقراری خطوط ارتباطی اضطراری میان مراکز دریایی و نظامی برای جلوگیری از سوء محاسبه و مهار حوادث پیش‌بینی‌نشده؛
3. همگرایی اقتصادی و ترانزیتی: پیوندزدن منافع اقتصادی، پروژه‌های انرژی و امنیت خطوط انتقال با هدف جلوگیری از تقابل به علت هزینه‌های آن و تقویت ثبات سیاسی؛
4. ایجاد مجمع گفت‌وگوی امنیتی: تأسیس نهادی بومی با مشارکت کشورهای منطقه بر پایه اصول احترام به حاکمیت ملی، عدم مداخله و امنیت متقابل.

گذار به نظم امنیتی جدید در غرب آسیا به ایفای نقش فعال ایران و مشارکت آن در ترتیبات منطقه‌ای نیاز دارد. تحولات جنگ ۴۰روزه آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران و پیامدهای امنیتی و اقتصادی آن، توجه کشورهای منطقه را بیش از گذشته به هزینه‌های اتکای صرف به ترتیبات امنیتی فرامنطقه‌ای جلب کرده است. تجربه سال‌های اخیر نیز نشان می‌دهد که هر ساختار امنیتی پایدار و کارآمد باید نقش‌آفرینی ایران و ملاحظات امنیتی آن را در نظر بگیرد.

در نهایت، مسیر واقع‌بینانه تأمین امنیت منطقه، کاهش رقابت‌های فرسایشی، مدیریت اختلافات و تقویت همگرایی درون منطقه‌ای است. تحقق این هدف به اراده مشترک کشورهای منطقه، ایجاد سازوکارهای ارتباطی و امنیتی پایدار و تبدیل توافق‌ها و اراده سیاسی به همکاری‌های عملی وابسته خواهد بود.