مرکز مطالعات راهبردی «بگین سادات» در گزارشی  که در وب‌سایتش منتشر شد با اشاره به این مطلب افزود: مارکو روبیو در ماه اکتبر برای شرکت در نشست وزرای «C 5+1» با حضور وزرای خارجه قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان، ترکمنستان و ازبکستان وارد سمرقند شد در حالی که بیش از ۲۰۰ تن از رهبران کسب‌وکارهای آمریکایی را با خود به همراه داشت. روبیو در پاسخ به این پرسش که چرا با وجود بحران‌های متعدد بین‌المللی که نیازمند توجه فوری هستند، وقتش را صرف آسیای مرکزی می‌کند، این رابطه را رابطه‌‌ای مهم خواند که واشنگتن قصد توسعه آن را دارد.

پیش از این سفر، نشست نوامبر ۲۰۲۵ در واشنگتن نیز منجر به اعلام توافقات و تعهداتی به ارزش بیش از ۲۵ میلیارد دلار شده بود که بسیاری از آن‌ها هنوز در مراحل اولیه قرار دارند. حضور این هیئت در سمرقند نشان می‌دهد که دولت آمریکا قصد دارد آن وعده‌ها را به پروژه‌های عملیاتی تبدیل کند.

محتوای گفتگوها نیز در همین راستا است. در بیانیه مشترک، از سرمایه‌گذاری در «مسیر ترانس‌خزر»  حمایت شده است؛ مسیری که رسانه‌ها آن را پیوندی میان آسیای مرکزی و بازارهای اروپایی از طریق دریای خزر، قفقاز جنوبی و ترکیه توصیف می‌کنند که روسیه را دور می‌زند. حضور وزیر امور خارجه آمریکا در کنار وزرای خارجه پنج کشور منطقه، و حمایتش از یک کریدور تجاری که با هدف اجتناب از عبور از خاک روسیه طراحی شده، نشان‌دهنده آن است که آسیای مرکزی در حال خروج از مدار مسکو است و واشنگتن نیز متوجه این تحول شده است.

ولادیمیر پاستوخوف، دانشمند علوم سیاسی و حقوق‌دان روس که از سال ۲۰۰۸ در لندن اقامت دارد این سفر را با همین رویکرد تفسیر می‌کند. او پیش‌تر به عنوان مشاور حقوقی در دادگاه قانون اساسی روسیه، دومای دولتی و دفتر شهردار مسکو فعالیت داشته است. به روایت او، جنگ در اوکراین ابتدا به قیمت از دست رفتن قدرت نرم مسکو در اروپای شرقی، سپس تقریبا تمام قفقاز جنوبی و اکنون آسیای مرکزی تمام شد. چین ابتدا اقدام کرد و رهبران منطقه را در «شیان» گرد هم آورد و آمریکایی‌ها نیز پس از دیدن دارایی‌های بی‌صاحب که به سمت پکن در حرکت هستند، از او پیروی کردند. پاستوخوف افزود، کرملین هیچ توجهی به این موضوع ندارد، زیرا در جنوب اوکراین گیر افتاده است.

ضرر یک طرف به نفع طرف دیگر

آنچه روسیه پشت سر به جا می‌گذارد، ارزش در اختیار گرفتن را دارد. طبق گزارش انجمن جهانی هسته‌ای، در سال ۲۰۲۵، قزاقستان ۲۵۸۳۹ تن اورانیوم تولید کرد که تقریبا ۴۰ درصد تولید جهانی است. این کشور میزبان ذخایر تنگستن کاتپار شمالی و کایراکتی علیا است که از جمله بزرگترین منابع تنگستن توسعه نیافته در جهان توصیف شده است. آمریکا از سال ۲۰۱۵ تنگستن استخراج نکرده و چین بیش از ۸۰ درصد از تولید جهانی معادن را در سال ۲۰۲۴ به خود اختصاص داده است.

عناصر خاکی کمیاب بیشترین توجه را در لفاظی‌های رسمی به خود جلب می‌کنند. تحلیلی که برای اولین بار توسط «کارنگی پولتیکا» منتشر شد، نشان می‌دهد که رئیس جمهور قزاقستان آنها را «نفت جدید» نامیده و رئیس جمهور ازبکستان نیز پروژه‌های عناصر خاکی کمیاب به ارزش ۵۰۰ میلیون دلار را اعلام کرده است. همین تحلیل، سهم چین از تولید مواد معدنی حیاتی جهان را ۶۰ درصد و ظرفیت فرآوری را بیش از ۸۵ درصد اعلام می‌کند و می‌افزاید که تاجیکستان، که دارای ذخایر غنی آنتیموان است، ۷۸ درصد از تولید خود را برای فرآوری به چین می‌فرستد. بنابراین، علاقه واشنگتن به این منطقه، نشان‌دهنده تمایل به کاهش وابستگی به پکن است که به یک آسیب‌پذیری راهبردی تبدیل شده است و اورانیوم، تنگستن، آنتیموان و عناصر خاکی کمیاب، به طور مشخص به این آرزوی واشنگتن پاسخ می‌دهند.

مرکز مطالعات راهبردی و بین‌الملل واشنگتن (CSIS) هشدار می‌دهد که صادرات مواد معدنی منطقه همچنان به سمت چین و روسیه متمرکز است، حمل و نقل به بازارهای غربی هنوز به زیرساخت‌های ریلی و دریایی روسیه وابسته است و کمبود برق به ارث رسیده از دوران شوروی، تولید و فرآوری را محدود می‌کند. منابع زیرزمینی تنها زمانی اهمیت خواهند داشت که مسیری به بازار وجود داشته باشد و این نیاز به دریای خزر منتهی می‌شود.

دروازه خزر و محور باکو

هر محموله‌ای در مسیر ترانس خزر باید از آذربایجان عبور کند، به همین دلیل است که ابراز علاقه اخیر واشنگتن به باکو به طور طبیعی با دستور کار آسیای مرکزی آن مطابقت دارد. دونالد ترامپ در آگوست ۲۰۲۵، در جلسه کاخ سفید اجرای بخش ۹۰۷ «قانون حمایت از آزادی» را که از زمان جنگ اول قره باغ مانع از کمک‌های نظامی مستقیم آمریکا به آذربایجان می‌شد، به حالت تعلیق درآورد. طبق گزارش CEPA، در این جلسه «مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بین‌المللی» در جنوب ارمنستان نیز کلید خورد. این تحلیل پیش‌بینی می‌کند که روسیه و ایران در برابر موفقیت این کریدور مقاومت خواهند کرد.

بنا بر گزارش «OC Media»، ونس، معاون رئیس جمهور آمریکا، در فوریه ۲۰۲۶ این کار را با امضای منشور همکاری راهبردی با رئیس جمهور آذربایجان در باکو و اعلام تحویل قایق‌های گشتی آمریکایی دنبال کرد. به این ترتیب، مواد معدنی استخراج‌شده در قزاقستان و ازبکستان می‌توانند از طریق شریکی که واشنگتن طی یک سال گذشته برای تقویت روابط با آن تلاش کرده است، مسیر مناسبی برای دسترسی به خریداران غربی پیدا کنند. این مسئله به محور ارتباطی میان آسیای مرکزی و جمهوری آذربایجان منطق و توجیهی روشن می‌بخشد. بااین‌حال، نقطه‌ضعف این مسیر، ظرفیت محدود زیرساخت‌های فیزیکی آن است؛ زیرا به نوشته وب‌سایت «اویل‌پرایس»، این کریدور همچنان با محدودیت‌هایی در ظرفیت بنادر، هماهنگی و سازگاری شبکه‌های ریلی، تأخیرهای گمرکی و انباشت تعرفه‌های ترانزیتی مواجه است.

رقابت آمریکا و چین با پشت سر گذاشتن روسیه

رقابتی که در حال شکل‌گیری در آسیای مرکزی است، دو بازیگر اصلی دارد. چین از ظرفیت فرآوری مواد معدنی و مزیت نزدیکی جغرافیایی برخوردار است و آمریکا نیز سرمایه، فناوری و آمادگی اعلام‌شده خود را برای تامین مالی و پشتیبانی از ایجاد مسیرهای جدید به میدان آورده است. اظهارات مارک روبیو مبنی بر اینکه واشنگتن از هیچ کشوری نمی‌خواهد روابط و گفت‌وگوهای خود با سایر کشورها را متوقف کند، نشان‌دهنده پذیرش این واقعیت است که دولت‌های آسیای مرکزی همچنان با شرکای مختلف تجاری همکاری خواهند کرد و آمریکا باید با ارائه مزیت‌های رقابتی خود، در این بازار سهم به دست آورد.

روسیه دیگر تعیین‌کننده قواعد بازی نیست. آنچه از موقعیت پیشین این کشور باقی مانده، از جمله وابستگی صادرکنندگان آسیای مرکزی به شبکه ریلی روسیه و سهم ۲۵ درصدی شرکت قزاقستانی «کازاتومپروم» در کارخانه غنی‌سازی اورانیوم نووورالسک روسیه، صرفا بقایای نفوذ گذشته مسکو است.

اینکه واشنگتن تا چه اندازه بتواند اعلامیه‌های خود را با معادن، پالایشگاه‌ها و راه‌آهن‌های تکمیل‌شده هماهنگ کند، تعیین خواهد کرد که جایگاه جدید این کشور تا چه اندازه پایدار خواهد بود. سرنوشت این رقابت را سرمایه آمریکایی و چینی رقم خواهند زد و مسکو نیز درحاشیه و نظاره‌گر تحولات خواهد بود.