* زهره خان محمدی: طی دوره ای کمتر از یک سال روابط روسیه و ترکیه طیفی از تنش تا عادی سازی را طی کرده است و ظرف دو ماه رهبران دو کشور سه بار با یکدیگر ملاقات نمودند. آخرین دیدار مربوط به 23 اُمین کنگره جهانی انرژی در استانبول است که در حاشیه آن ولادیمر پوتین با رجب طیب اردوغان دیدار نمود و پیرامون مسائل اقتصادی به موازات مسائل سیاسی به بحث و تبادل نظر پرداخت. موضوعاتی چون احیای پیوند های تجاری و اقتصادی، موضوع توریسم، توسعه مناسبات انرژی و همچنین بحران سوریه از آن جمله بودند. هرچند تمامی موضوعات فوق در عادی سازی روابط طرفین  حائز اهمیت  می باشند با این حال انرژی را می توان در صدر قرار داد؛ چراکه به نظر می رسد در سایر موضوعات مربوط به تجارت برخی منافع و مصالح داخلی از سوی کرملین درنظر گرفته می شود اما همکاری در حوزه انرژی متمایز از این مسئله است و حتی می توان روابط آتی دو کشور در سطح منطقه به ویژه در قبال بحران سوریه را تحت تاثیر قرار دهد.

موضوع همکاری در زمینه انرژی میان دولت های ترکیه و سوریه پس از توقف پروژه “سوت استریم ” از سوی اتحادیه اروپا و با ایده ساخت پروژه “ترک استریم”  آغاز شد که در زمان اعلان خود جنبشی را در طرفین ایجاد کرد. این مورد از چنان اهمیتی بر خوردار بود که حتی با ایجاد رکود در روابط دو کشور مسکوت باقی نماند و طرفین  پس از روند عادی سازی، بلافاصله نسبت به اجرایی شدن آن تاکید داشتند کمااینکه رجب طیب اردوغان نیز در نشست سن پترزبورگ بر عزم کشورش جهت از سرگیری پروژه احداث خط لوله انتقال گاز “ترک استریم”  اشاره کرد. با توجه به اهمیت موضوع در نزد سران هر دو کشور، قرارداد اجرایی شدن پروژه فوق در حاشیه اجلاس انرژی در استانبول میان دولت ها از سال 18 20 به امضاء رسید.

 طرح ابتدایی پروژه مذکور که در سال 2014 اعلام شد بر ساخت چهار خط لوله با مجموع ظرفیت 63میلیارد متر مکعب گاز تاکید داشت اما به دلایل مختلف سیاسی و اقتصادی چون امکان ساخت “نورد استریم” 2 توسط روسیه ، تعداد خطوط لوله به دو عدد تقلیل یافت با این حال بر اساس داده ها باید گفت که دو خط لوله فوق دارای اهمیتی استراتژیک نزد طرفین می باشند. نخستین خط لوله که به صورت مستقیم گاز را به مصرف کننده ترک خواهد رساند سبب می شود که آنکارا، گاز را بدون عبور از کشور های ترانزیت و به صورت مستقیم از مسکو دریافت نماید که این امر منجر به کاهش تهدیدات سیاسی از یک سو و افزایش فواید اقتصادی در قالب تقلیل هزینه های مربوط به ترانزیت از دیگر سو شود. خط لوله دوم نیز از منظور روس ها حائز اهمیت است زیرا این خط لوله ترانزیت گاز روسیه از طریق ترکیه به بازار های اروپا-یونان و جنوب ایتالیا را بر عهده خواهد داشت که به مسکو اجازه می دهد تهدیدات مربوط به ترانزیت گاز از طریق اوکراین را به حداقل برساند و با تحکیم جایگاه خویش، نفوذ مشخصی بر بازار اروپا اعمال نماید ضمن اینکه با اجرایی شدن پروژه “ترک استریم” مسکو با همکاری آنکارا بسته سوم انرژی اروپا را نیز محاط خواهد نمود که این امر در نزد مسکو بسیار حائز اهمیت می باشد. لازم به ذکر است که علاوه بر اروپا، کنترل بر بخشی از انرژی مدیترانه مشتمل بر سوریه نیز در زمره اهداف بلند مدت روس ها قابل دسته بندی است.

با توجه به اهمیت انرژی در نزد دولت های روسیه و ترکیه باید گفت که موضوع فوق می تواند بر روند همکاری های طرفین به ویژه در رابطه با سوریه تاثیر گذار باشد. همانطور که تا کنون نیز شاهد بوده ایم روند عادی سازی روابط، زمینه انعطاف سیاسی طرفین را فراهم آورده است تا آنجا که عملیات سپر فرات از سوی ترکیه در بستر چراغ سبز روس ها تحلیل و بررسی شد. علاوه بر آن موضع روسیه در قبال کردها در سوریه- که خط قرمز دولت آنکارا و موضوعی امنیتی تلقی می شود- هرچند همسان با آنکارا نیست اما در تقابل هم نمی باشند و هر دو ممانعت از ایجاد کریدور کردی را به دنبال مینمایند. علاوه بر این نزدیک شدن رویکرد روسیه و ترکیه نسبت به یکدیگر در بستر ائتلاف غرب نیز قابل تحلیل است. از یک سو دولت آنکارا در قبال کنش های خویش در منطقه، همراهی مناسب از سوی متحدین غربی را شاهد نبوده است که تئالی این امر زمینه دلسردی اردوغان را فراهم آورد و اخیرا هم موضوع کودتای داخلی در این کشور که با اتهام به غرب همراه بوده بر شدت مسئله افزود و از سوی دیگر کرملین هم در پی عدم کسب موفقی در ایجاد تفاهم با ایالات متحده راجع به سوریه به دنبال تحکیم روابط خویش با بازیگران موثر منطقه میچباشد و در صدد است تا این امر را پیش از انتخابات در آمریکا و ورود رئیس جمهور جدید محقق گرداند. از این رو ترکیه به عنوان بازیگر موثر در منطقه که از 911 کیلومتر مرز مشترک با سوریه نیز برخوردار است در نگرش روس ها مهم و حائز اهمیت جلوه می نماید مضافا این که موضوعات استراتژیکی چون انرژی زمینه تسهیل آن را فراهم نموده است.

ذکر این مسئله حائز اهمیت می باشد که وابستگی دولت ترکیه به گاز روسیه (که 60% ازمصرف خود را از این کشور تامین می کند) و نیز نیاز مسکو به جایگاه ژئواستراتژیک ترکیه در راستای اتصال به اروپا اهمیت انرژی را نزد هر دو کشور دو چندان می نماید که این امر می تواند بر رویکرد کشور ها نسبت به بحران های منطقه چون سوریه تاثیر گذار باشد. هر چند با وجود اختلافات استراتژیک میان طرفین دستیابی به این مهم و ایجاد همگرایی سیاسی در کوتاه مدت مورد انتظار نمی باشد. با این حال به نظر میرسد که بازیگران مذکور در قبال کنش های یکدیگر واکنشی از خود بروز  نمی دهند و این مسئله می تواند در راستای فرضیه فوق مثبت ارزیابی شود.

* پژوهشگر مرکز تحقیقات استراتژیک