حمید خوش‌آیند – کارشناس مسائل منطقه

سفر غیرمنتظره امانوئل مکرون به دمشق، نخستین دیدار بلندپایه‌ترین مقام فرانسه در ۱۸ سال اخیر و نخستین حضور یک رهبر غربی پس از سقوط بشار اسد در دسامبر ۲۰۲۴ محسوب می‌شود. مکرون در حالی از «حمایت از سوریه‌ای متحد» سخن می‌گوید که واقعیت میدانی این کشور به دلیل ناامنی، اشغال و رهبری بحث‌برانگیز، با این شعارهای آرمان‌خواهانه فاصله عمیقی دارد.

در لایه‌های زیرین، هدف اصلی این سفر، تلاش پاریس برای خروج از انزوا و بازپس‌گیری جایگاه راهبردی ازدست‌رفته خود در غرب آسیاست. فرانسه که میراث‌دار نفوذ تاریخی در سوریه و لبنان پس از توافق سایکس‌پیکو است، اکنون در معادلات کلان منطقه نظیر پرونده‌های لبنان، فلسطین و خلیج‌فارس به حاشیه رانده شده و رئیس جمهور این کشور با سفر خود در پی احیای نقش فرانسه در معادلات جدید است.

مکرون با این سفر سعی کرد به‌عنوان بازیگری مستقل در غرب آسیا ظاهر شود. توافق برای تبادل سفیر پس از ۱۴ سال و امضای بسته متنوعی از توافقات اقتصادی، امنیتی و زیرساختی، گویای عزم پاریس برای ایفای نقشی محوری در آینده سوریه است. فرانسه با این ابتکار، ضمن تثبیت جایگاه خود در برابر رقبایی مانند ترکیه و روسیه، می‌کوشد نقش پررنگ‌تری در معماری امنیتی جدید منطقه ایفا کند.

رقابت ژئوپلیتیکی فرانسه برای بازگشت به سوریه

سفر مکرون به دمشق با همراهی غول‌های تجاری فرانسوی مانند «توتال» و «سی‌ام‌ای سی‌جی‌ام» نشان‌دهنده تلاش پاریس برای بهره‌برداری اقتصادی از بازسازی سوریه است. با برآورد ۲۱۶ میلیارد دلاری برای بازسازی، شرکت‌های فرانسوی قراردادهایی در حوزه‌های بندری، انرژی و بانکداری منعقد کرده‌اند. مکرون همچنین وعده بازگرداندن اموال بلوکه‌شده را داد تا نفوذ اقتصادی فرانسه را تثبیت کند.

بااین‌حال، تحقق این توافقات با موانع جدی روبروست؛ تحریم‌های بین‌المللی همچنان پابرجاست و ناامنی گسترده که با انفجارهای هم‌زمان با سفر مکرون عیان شد، ریسک سرمایه‌گذاری را به‌شدت بالا برده و آینده این همکاری‌های اقتصادی را در هاله‌ای از ابهام قرار داده است.

انفجارهای هم‌زمان با سفر مکرون در نزدیکی هتل چهارفصل که محل اقامت او بود، نشان از شکنندگی اوضاع امنیتی سوریه دارد. این انفجارها پیام روشنی داشتند: حکام جدید سوریه هنوز توانایی تأمین امنیت کامل را ندارند.

از ماه می تاکنون، دمشق شاهد ۹ فقره بمب‌گذاری بوده است. تأکید مکرون بر اینکه «سوریه نباید بی‌ثبات شود» و درخواست رئیس‌جمهور سوریه از فرانسه برای نقش‌آفرینی در توقف تجاوزات رژیم صهیونیستی، نشان می‌دهد که همکاری امنیتی پاریس و دمشق می‌تواند به یکی از محورهای اصلی روابط دو کشور تبدیل شود.

بااین‌حال، وابستگی رهبری فرانسه به ملاحظات رژیم صهیونیستی، تحقق چنین خواسته‌ای را با تردید جدی مواجه کرده است. مکرون در این سفر اگرچه تجاوزات رژیم صهیونیستی را محکوم کرد، اما از اتخاذ هرگونه تصمیم عملی برای توقف اشغالگری خودداری ورزید.

بااین‌حال، این سفر درست پیش از نشست ناتو در آنکارا انجام شد، نشستی که در آن دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، با احمد الشرع (جولانی) دیدار کرد و حتی از او به‌عنوان رهبری «فوق‌العاده» و «بسیار محترم» تمجید کرد. در همین نشست، آمریکا اعلام کرد که سوریه را از فهرست کشورهای حامی تروریسم خارج خواهد کرد. این تحولات نشان می‌دهد که سفر مکرون تا حد زیادی مرتبط با نگرانی فرانسه از کنار گذاشته شدن کامل از معادلات سوریه بوده است.

شاید بحث‌برانگیزترین جنبه این سفر، نادیده‌گرفتن کامل سوابق احمد الشرع (جولانی) باشد. جولانی که اکنون به‌عنوان رئیس‌جمهور موقت سوریه شناخته می‌شود، پیش‌تر رهبری «هیئت تحریر الشام» را بر عهده داشت، گروهی که از شاخه‌های القاعده در سوریه بود و دست‌کم از سال ۲۰۱۳ توسط آمریکا در فهرست گروه‌های تروریستی قرار داشت. او شعبه‌ای از القاعده در سوریه تأسیس کرد که حملات انتحاری و حملات مسلحانه انجام می‌داد. البته جولانی در سال ۲۰۱۶ از القاعده فاصله گرفت، اما این فاصله‌گیری هرگز به معنای پاک‌شدن سوابق خشونت‌بار او نبوده است.

بااین‌حال، مکرون نه‌تنها از اشاره به این سوابق خودداری کرد، بلکه جولانی را به گرمی پذیرفت و از او به‌عنوان شریکی برابر در «فصل جدیدی از روابط سوریه و فرانسه» یاد کرد. این رویکرد، نشان‌دهنده فاصله میان ادعاهای حقوق بشری فریبکارانه غرب و محاسبات سیاسی آن است. فرانسه که همواره مدعی دفاع از حقوق بشر و مبارزه با تروریسم بوده است، اکنون در چارچوب منافع اقتصادی ژئوپلیتیکی خود با بازیگری تعامل می‌کند که سابقه حضور در یک جریان مسلح افراطی را داشته است.

این تناقض زمانی آشکارتر می‌شود که به یاد داشته باشیم فرانسه در طول جنگ داخلی سوریه از برخی گروه‌های مخالف دولت بشار اسد حمایت می‌کرد، اما هرگز با جولانی و گروه تحت رهبری او به این شکل آشکار وارد تعامل نشده بود. اکنون که معادلات قدرت تغییر کرده و منافع اقتصادی و سیاسی پاریس اقتضا می‌کند، گذشته این بازیگران فراموش می‌شود.

بحران پناهندگان چالشی برای پاریس

در همین حال، مسئله پناهندگان سوری محور مهم دیگری در این سفر بود. مکرون که در عرصه سیاست داخلی فرانسه با چالش‌های جدی، کاهش محبوبیت و رقابت با جریان‌های راست‌گرا مانند مارین لوپن مواجه است، تلاش دارد با نمایش مدیریت بحران پناهندگان و برنامه‌ریزی برای بازگشت داوطلبانه آنان، دستاوردی سیاسی در داخل کشور کسب کند.

مسئله مهاجرت برای فرانسه صرفاً یک موضوع انسانی یا امنیتی نیست، بلکه به یکی از محورهای اصلی رقابت‌های سیاسی داخلی تبدیل شده است. از این منظر، تعامل با دمشق می‌تواند برای پاریس ابزاری باشد تا نشان دهد در مدیریت پیامدهای بحران سوریه و کاهش فشارهای ناشی از حضور پناهندگان، نقش فعالی ایفا می‌کند.

در نهایت، این سفر بیش از آنکه نشانه‌ای از بازگشت واقعی فرانسه به جایگاه راهبردی خود در غرب آسیا باشد، تلاشی برای مهار بحران‌های داخلی و بازیابی جایگاه تضعیف‌شده پاریس است. واقعیت میدانی سوریه که میان قدرت‌های خارجی تقسیم شده و فاقد حاکمیت یکپارچه است، به همراه کاهش نفوذ سنتی فرانسه در منطقه، نشان می‌دهد که این دیدار با محدودیت‌های جدی برای تبدیل‌شدن به یک نقطه عطف راهبردی در روابط دو کشور مواجه است.

فرانسه علاقمند است در رقابت میان آمریکا، ترکیه، روسیه و دیگر بازیگران منطقه‌ای، جایگاهی برای خود تعریف کند، اما توانایی آن برای اثرگذاری تعیین‌کننده بر آینده سوریه همچنان به میزان نفوذ واقعی، ظرفیت اقتصادی و قدرت سیاسی این کشور در معادلات جدید بستگی دارد. ازاین‌رو، سفر مکرون را باید بیش از هر چیز به‌عنوان تلاشی برای جلوگیری از حذف کامل این کشور از روند شکل‌دهی به آینده سوریه ارزیابی کرد.