برسام محمدی – کارشناس مسائل منطقه

در میان کارشناسان، تحلیل‌گران و صاحب‌نظران مسائل منطقه، دیدگاهی غالب و سنتی وجود دارد که انحلال نیروهای دموکراتیک سوریه (قسد) و روند ادغام تدریجی یا ساختاری آن در بدنه دولت مرکزی سوریه را پیروزی راهبردی کم‌نظیری برای آنکارا تلقی می‌کند؛ تحولی که به‌زعم آنان، گامی بنیادین در راستای تأمین امنیت مرزهای جنوبی ترکیه، مهار پیوندهای تشکیلاتی این جریان با حزب کارگران کردستان (پ‌ک‌ک) و رفع یک دهه تهدید ژئوپلیتیکی مستقیم به شمار می‌رود.

اگرچه این ارزیابی از منظر موازنه نظامی و تحقق بخشی از اهداف کوتاه‌مدت ترکیه قابل‌توجه است و در فضای سیاسی و رسانه‌ای داخلی ترکیه نیز به‌عنوان دستاوردی بزرگ در مسیر صیانت از یکپارچگی ملی و دکترین امنیتی این کشور به تصویر کشیده می‌شود؛ اما در نقطه مقابل، دیدگاه واقع‌گرایانه‌تری نیز وجود دارد؛ رویکردی که تحولات جاری را نه پایان بحران‌ها و چالش‌های امنیتی آنکارا، بلکه سرآغاز ورود به مرحله‌ای پیچیده‌تر، فرسایشی‌تر و با متغیرهای غیرقابل‌پیش‌بینی در صحنه پساجنگ سوریه ارزیابی می‌کند.

بحران پناه‌جویان، فشارهای فزاینده اقتصادی، وابستگی اجتناب‌ناپذیر به شرکای متزلزل، شکنندگی ساختاری و بحران مشروعیت دولت جدید در دمشق و در نهایت افول کارآمدی گفتمان نو محافظه‌کاری منطقه‌ای، منظومه‌ای از موانع راهبردی را در مقابل ترکیه شکل داده‌اند. این مجموعه از چالش‌ها، ترکیه را در وضعیتی قرار داده است که هرگونه محاسبه نادرست می‌تواند تمامی دستاوردهای میدانی و دیپلماتیک پیشین این کشور را بی‌اثر سازد.

تقابل با رژیم صهیونیستی در جبهه‌ای جدید و پیدایش خطوط قرمز جدید

مهم‌ترین و تعیین‌کننده‌ترین چالش فراروی آنکارا در شرایط کنونی، ظهور رژیم صهیونیستی به‌عنوان بازیگری فعال، مداخله‌گر و بازدارنده در فضای میدانی و هوایی سوریه است. تل‌آویو با حمله به پایگاه‌های نزدیک به آنکارا، بمباران زیرساخت‌ها و تعمیق کانال‌های ارتباطی پنهان و آشکار با بازیگران محلی کرد، عملاً در برابر طرح جامع ترکیه برای ایجاد سوریه‌ای متمرکز، پایدار و همسو با محور آنکارا قد علم کرده است.

اظهارات اخیر مقام‌های ارشد صهیونیستی حاکی از شکل‌گیری تضاد منافع راهبردی و ساختاری میان تل‌آویو و آنکاراست. بنیامین نتانیاهو به‌صراحت نسبت به دگرگونی «وضعیت موجود در ترتیبات امنیتی» به واسطه حضور نظامی ترکیه هشدار داده است. یخیل لایتر، سفیر این رژیم در ایالات متحده آمریکا، استقرار گسترده ترکیه در شامات را عبور از خطوط قرمز توصیف کرده و گیدون ساعر، وزیر امور خارجه رژیم، هرگونه تثبیت حضور پایگاه‌های نظامی ترکیه در عمق خاک سوریه را غیرقابل‌پذیرش دانسته است.

از نگاه تل‌آویو، هرگونه حذف نیروهای گریزازمرکز کردی که به شکل‌گیری حاکمیتی ملی و منسجم در دمشق تحت نفوذ ترکیه بینجامد، توازن قوا را علیه منافع صهیونیست‌ها تغییر می‌دهد. از همین رو، تقابل هوایی و امنیتی علیه منافع منطقه‌ای آنکارا به دستور کار جدی تل‌آویو بدل شده است.

ابهامات اجرایی، استحاله هویتی و بحران مشروعیت

دومین چالش پیش روی دستگاه دیپلماسی و نظامی ترکیه، بعد عملیاتی و راستی‌آزمایی روند انحلال قسد است. اگرچه ساختار نظامی ترکیه برچیده‌شدن فرم رسمی قسد را تحولی مثبت ارزیابی می‌کند، اما تردیدهای عمیقی درباره استحاله ساختاری و حفظ هسته‌های رزمی خودمختار در قالب نام‌ها، تشکل‌های شبه‌نظامی جدید یا یگان‌های خودمختار محلی وجود دارد.

تضمین پایدار امنیت برای ترکیه صرفاً با تغییر تابلوهای سازمانی حاصل نمی‌شود، بلکه نیازمند امحاء کامل سلسله‌مراتب فرماندهی مستقل، خلع سلاح واقعی و ادغام بی‌قیدوشرط آنان در یک ارتش ملی یکپارچه است؛ امری که با پیچیدگی‌های ژئوپلیتیک میدانی با موانع متعددی روبه‌رو است.

علاوه بر این، ساختار حاکمیتی جدید در دمشق که با حمایت مستقیم آنکارا شکل‌گرفته، با شکاف‌های هویتی و بحران فراگیر مشروعیت در مهار تنش‌ها روبه‌رو است. ناتوانی در مدیریت مطالبات اقلیت‌ها و طوایف مذهبی و قومی، به‌ویژه در مناطقی نظیر سویدا و بخش‌هایی از جنوب و غرب سوریه، میزان آسیب‌پذیری ساختار سیاسی نوپا را آشکار ساخته است. تداوم تنش‌های فرقه‌ای و قومی، نه‌تنها چشم‌انداز بازتولید ثبات سیاسی را مخدوش می‌کند، بلکه تهدید بروز موج‌های جدید ناامنی، بی‌ثباتی اجتماعی و هجوم آوارگان را متوجه مرزهای ترکیه خواهد کرد.

تعمیق بحران پناه‌جویان و فرسایش بنیان‌های اقتصادی

فراتر از ملاحظات ژئواستراتژیک، پاشنه آشیل اصلی سیاست داخلی ترکیه، حضور بیش از ۲.۲۴ میلیون پناه‌جوی سوری در شهرهای مختلف این کشور است. علی‌رغم رویکردها و وعده‌های دولت حاکم در آنکارا برای تسریع روند بازگشت داوطلبانه آن‌ها پس از تغییرات در دمشق، آمارهای واقعی نشان‌دهنده روندی بسیار کند و ناکافی است؛ به‌گونه‌ای که تاکنون تنها کسری محدود از این جمعیت به خانه بازگشته‌اند. تداوم این حضور، فشارهای اجتماعی، تنش‌های نژادی و هزینه‌های رفاهی سنگینی را به دولت ترکیه تحمیل می‌کند.

در حوزه اقتصادی نیز بازسازی ویرانه‌های جنگ سوریه که بر اساس برآوردهای بین‌المللی رقمی بین ۲۱۶ تا ۴۰۰ میلیارد دلار هزینه خواهد داشت، فراتر از توان مالی و زیرساختی ترکیه است. درحالی‌که آنکارا امید داشت با ایفای نقش محوری در سوریه، مسیر دستیابی به بازارهای مالی خلیج‌فارس را هموار سازد، لیکن فقدان تمایل و احتیاط شدید پایتخت‌های عربی در تزریق سرمایه‌گذاری‌های کلان، طرح‌های ترکیه را متوقف کرده و شرکت‌های پیمانکاری و زیربنایی این کشور را با تنگناهای شدید مالی مواجه کرده است.

چالش دیگر آنکارا، ضرورت توازن‌بخشی میان شرکای ناهمگن با منافع متضاد است. ترکیه برای مدیریت شکنندگی امنیتی در سوریه ناچار به هماهنگی با سازوکارهای منطقه‌ای و قدرت‌های بزرگ نظیر روسیه و ایران است، درحالی‌که برای تأمین سرمایه بازسازی به کشورهای عربی چشم دوخته و برای مهار تنش‌های هوایی به انعطاف ناتو و غرب متکی است. ازسوی‌دیگر، نخبگان حاکم در دمشق نیز هم‌زمان با بهره‌گیری از حمایت ترکیه، تلاش دارند از تبدیل‌شدن به مهره‌ای وابسته به آنکارا پرهیز کرده و استقلال دیپلماتیک خود را در توازن با سایر بازیگران خاورمیانه تثبیت کنند.

این تلاقی منافع، ترکیه را در معرض خطای محاسباتی پایدار قرار داده است. تلاش برای ایفای نقشی فراتر از ظرفیت‌های ساختاری، آنکارا را در وضعیتی پرریسک گرفتار کرده است. حملات هدفمند و پیام‌های هشدارآمیز رژیم صهیونیستی و همچنین شکنندگی محیط داخلی سوریه آشکار ساخته‌اند که انحلال قسد پایان بازی نیست، بلکه آغاز فرایندی فرسایشی است که آزمونی دشوار برای پایداری راهبردی و دیپلماسی منطقه‌ای ترکیه خواهد بود.