تامر بدوی و دکتر بورجو اوزچلیک در یادداشتی که در وب‌سایت اندیشکده روسی (RUSI) منتشر شد، نوشتند: عراق بار دیگر به یکی از نقاط حساس در رویارویی آمریکا و ایران تبدیل شده است. بحران تنگه هرمز، فشارهای مالی آمریکا و حملات پهپادی و موشکی منتسب به گروه‌های نزدیک به ایران از خاک عراق، آسیب‌پذیری‌های امنیتی و اقتصادی بغداد را تشدید کرده است. دولت جدید عراق به نخست‌وزیری علی فالح الزیدی با دو چالش هم‌زمان روبه‌رو است: جلوگیری از گرفتار شدن در تشدید تنش‌های منطقه‌ای و مهار گروه‌های مسلحی که فعالیت فرامرزی آنها امنیت خلیج(فارس) و برنامه‌های ایجاد ثبات‌ در عراق را تهدید می‌کند.

در چنین شرایطی، ترکیه تلاش می‌کند سیاست خود در عراق را از همکاری صرف امنیتی به یک برنامه جامع شامل تجارت، زیرساخت، انرژی و اتصال منطقه‌ای تبدیل کند.

دعوت الزیدی به آنکارا

الزیدی در مه ۲۰۲۶ موفق شد رأی اعتماد پارلمان را برای تشکیل بخشی از دولت کسب کند، اما چند وزارتخانه کلیدی همچنان بدون وزیر باقی مانده‌اند. هم‌زمان، دولت جدید عراق تحت فشار آمریکا و ایران بر سر آینده گروه‌های مسلح نزدیک به ایران قرار دارد.

دعوت رجب طیب اردوغان از زیدی برای سفر به آنکارا نشان‌دهنده تلاش ترکیه برای ایجاد کانال ارتباطی سریع با رهبری جدید عراق و تاکید بر اهمیت راهبردی روابط دوجانبه است. الزیدی سابقه سیاسی محدودی دارد، اما پیشینه تجاری او می‌تواند همکاری اقتصادی با ترکیه را تسهیل کند.

نامزدی الزیدی با حمایت واشنگتن انجام شد و این موضوع به تلاش ترکیه برای نزدیک کردن بغداد به آنکارا و کاهش وابستگی عراق به ایران کمک می‌کند. ترکیه همچنین در حال آماده‌سازی برای تأمین سامانه‌های پدافند هوایی عراق است؛ اقدامی که می‌تواند نقش آنکارا را در ساختار امنیتی عراق افزایش دهد.

منافع ترکیه در عراق

ترکیه به دنبال اجرای یک «راهبرد جامع در قبال عراق» است که چند پرونده را به هم پیوند می‌دهد: مقابله با حزب کارگران کردستان (پ.ک.ک)، اجرای کریدور «جاده توسعه» به عنوان راه اتصال خلیج(فارس)-عراق-ترکیه-اروپا، توسعه صادرات انرژی از طریق جیهان، همکاری آبی، گسترش تجارت، تعدیل نفوذ ایران.

با طولانی شدن تنش میان آمریکا و ایران، عراق به میدان آزمون تلاش ترکیه برای تبدیل نفوذ امنیتی به نفوذ راهبردی منطقه‌ای تبدیل شده است. برای حزب عدالت و توسعه، عراق بازار مهمی برای تقویت صادرات ترکیه تا انتخابات ۲۰۲۸ محسوب می‌شود. موفقیت پروژه «جاده توسعه» نیز مستلزم تأمین امنیت و برچیدن زیرساخت‌های پ.ک.ک است. در عین حال، ترکیه باید نفوذ گروه‌های مسلح نزدیک به ایران را نیز مدیریت کند.

آنکارا از یک سو می‌خواهد از کاهش نفوذ ایران در عراق بهره ببرد و از سوی دیگر برای پیشبرد سیاست‌های خود در قبال کردها به همکاری تهران نیاز دارد. اگرچه ترکیه و ایران در عراق رقیب بوده‌اند، اما معمولاً در مهار پ.ک.ک منافع مشترک داشته‌اند.

اقتصاد بخشی از دستور کار پیچیده‌تر ترکیه است که آنکارا به صورت تدریجی آن را مدیریت می‌کند. عراق در سال ۲۰۲۵ یکی از مهم‌ترین بازارهای صادراتی ترکیه بود. حجم تجارت دو کشور به ۱۶.۸ میلیارد دلار رسید که از این میزان، ۱۲.۴ میلیارد دلار صادرات ترکیه و ۴.۴ میلیارد دلار واردات از عراق بود. ترکیه قصد دارد با بهره‌گیری از شرایط اقتصادی ایران، سهم بیشتری از بازار عراق را به دست آورد. در شرایطی که تجارت از مسیر تنگه هرمز با ریسک بالا مواجه شده و گزینه‌های جایگزین محدودی وجود دارد، موقعیت ترکیه برای بغداد اهمیت بیشتری پیدا کرده است.

با این حال، عراق کشوری چندپاره با مراکز متعدد قدرت است. علاوه بر دولت مرکزی، گروه‌های نزدیک به ایران، و نیز احزاب کرد شامل حزب دموکراتیک کردستان و حزب اتحاد میهنی هر یک نقش مستقلی ایفا می‌کنند. به همین دلیل ترکیه ناچار است با همه این بازیگران تعامل داشته باشد.

مقابله با پ.ک.ک

یکی از محورهای اصلی سیاست ترکیه، مقابله با پ.ک.ک است. دیدار  هاکان فیدان با  فالح الفیاض، رئیس جنبش بسیج مردمی عراق نیز در همین چارچوب قابل ارزیابی است. از نگاه آنکارا، برخی گروه‌های نزدیک به ایران در عراق زمینه فعالیت شبکه‌های مرتبط با پ.ک.ک را در منطقه سنجار فراهم کرده‌اند. این مسئله اجرای توافق سنجار میان بغداد و اربیل را با مشکل روبه‌رو کرده است. دعوت اردوغان از زیدی، در کنار دیپلماسی اخیر فیدان در عراق، نشان می‌دهد که آنکارا به سرعت در حال حرکت به سمت تفاهمات امنیتی با رهبری جدید بغداد است. ترکیه تلاش می‌کند با دولت جدید عراق به تفاهمی امنیتی دست یابد تا از استفاده از شبکه‌های مرتبط با پ.ک.ک به عنوان ابزار فشار علیه آنکارا خودداری کنند.

درگیری گسترده‌تر منطقه‌ای، تلاش ترکیه برای تبدیل فرآیند خلع سلاح پ.ک.ک به یک توافق امنیتی پایدار را نیز پیچیده کرده است. پس از درخواست عبدالله اوجالان در فوریه 2025 مبنی بر انحلال و کنار گذاشتن سلاح‌های پ.ک.ک، این سازمان در ماه مه 2025 اعلام کرد که منحل شده و به مبارزه مسلحانه خود پایان خواهد داد. با این حال، جنگ ایران که در 28 فوریه 2026 آغاز شد، شرایط منطقه‌ای مورد نیاز برای اجرای این توافق را مختل کرده است. گزارش‌هایی مبنی بر اینکه مقامات آمریکایی و اسرائیلی حمایت از جناح‌های کرد ایرانی را به عنوان بخشی از یک راهبرد گسترده‌تر برای فشار بر تهران بررسی کرده‌اند، نگرانی آنکارا را مبنی بر اینکه ستیزه‌جویی کردها می‌تواند در یک رویارویی منطقه‌ای گسترده‌تر مورد استفاده ابزاری قرار گیرد، دوباره زنده کرده است. تلاش برای بسیج بازیگران کرد ایرانی تاکنون ناهموار و بی‌نتیجه به نظر رسیده است. با این حال، تا زمانی که رویارویی آمریکا و اسرائیل با ایران بی‌پایان باقی بماند، وسوسه فعال کردن نقاط فشار کردها علیه تهران احتمالاً ادامه خواهد داشت و پیامدهای مستقیمی برای محاسبات پ.ک.ک ترکیه در عراق خواهد داشت. پیام آنکارا به دولت جدید بغداد این است که عراق نمی‌تواند با پ.ک.ک به عنوان یک مشکل خارجی ترکیه رفتار کند. حضور تثبیت‌شده پ.ک.ک در شمال عراق، انحصار بغداد بر زور را پیچیده، تلاش‌های ثبات‌بخش را تضعیف و محیط امنیتی مورد نیاز برای پروژه‌های تجاری و زیرساختی را تهدید می‌کند. اما توانایی ترکیه در مهار پ.ک.ک به رفتار ایران و بازیگران عراقی همسو با ایران نیز بستگی دارد.

جنگ علیه ایران و تأثیر آن بر اقلیم کردستان

جنگ علیه ایران به‌طور غیرمستقیم به نفع ترکیه در اقلیم کردستان عراق تمام شده است. حملات گسترده ایران به مناطق تحت کنترل حزب دموکرات کردستان موجب فاصله گرفتن بیشتر احزاب کرد از تهران شد. هم‌زمان، خط لوله جیهان به تنها مسیر باثبات صادرات نفت عراق تبدیل شد و اهمیت ترکیه را برای بغداد و اربیل افزایش داد.

از سال ۲۰۰۸ روابط اقتصادی و امنیتی میان ترکیه و حزب دموکرات کردستان به‌طور مستمر گسترش یافته است. در همین حال، حزب اتحادیه میهنی کردستان نیز پس از حملات ایران به مناطق تحت نفوذ خود، به سمت نزدیکی بیشتر با ترکیه حرکت کرده است. نشانه این روند، واگذاری استانداری کرکوک در سال ۲۰۲۶ به نامزد مورد حمایت ترکیه از سوی جبهه ترکمن عراق بود. آنکارا خواهان نقش پررنگ‌تر ترکمن‌ها در سیاست استان کرکوک است؛ استانی که به دلیل منابع عظیم نفتی اهمیت راهبردی دارد.

ترکیه در تلاش است از تغییر موازنه‌های ناشی از جنگ علیه ایران برای تقویت جایگاه اقتصادی خود و مهار پ.ک.ک بهره ببرد. آنکارا تهران را به اندازه کافی نزدیک نگه می‌دارد تا پرونده کردها را مدیریت کند، در حالی که منطقه کردستان عراق را نیز به مدار اقتصادی و امنیتی ترکیه نزدیک‌تر می‌کند. همچنین در حال تلاش برای اتصال بغداد و اربیل به زیرساخت‌ها و مسیرهای انرژی با محوریت ترکیه و قرار دادن خود به عنوان دروازه شمالی ضروری عراق است. با این حال، آنچه که نمی‌توان از آن چشم‌پوشی کرد این است که این راهبرد به اتحاد شکننده بین بغداد، اربیل و آنکارا بستگی دارد و همچنان در برابر رقابت کردها با یکدیگر، بازیگران مسلح تحت حمایت ایران، اختلافات بر سر درآمد نفتی و معضلات حاکمیتی خود عراق آسیب‌پذیر است.

آینده روند آتش‌بس ایران و آمریکا، تأثیرات درجه دوم قابل توجهی در عراق خواهد داشت، از رفتار گروه‌های مسلح گرفته تا ثبات مالی و اتحاد منطقه‌ای. در این چارچوب، نقش ترکیه به عنوان شریک امنیتی، تجاری و اتصال‌دهنده منطقه‌ای عراق، به متغیری مهم در آینده ثبات این کشور تبدیل شده است.