الیزاوتا لیب در تحلیلی که در وب‌سایت اندیشکده «شورای روسیه» منتشر شد، نوشت:‌ بررسی میزان اثربخشی تلاش‌های صورت گرفته برای تحقق اهداف دومین اجلاس روسیه و آفریقا می‌تواند اطلاعات مفیدی درباره امکان تحقق اهداف تعیین‌شده ارائه و نقاط قوت و ضعف‌ را شناسایی کند. این تحلیل به خلاصه‌ای از مهم‌ترین تحولات و چالش‌های همکاری روسیه و آفریقا در سه سال گذشته می‌پردازد. در بیانیه رسمی دومین اجلاس، شش حوزه اصلی همکاری مشخص شد: سازوکار مشارکت در گفت‌وگو؛ همکاری سیاسی و حقوقی؛ همکاری امنیتی؛ همکاری تجاری و اقتصادی؛ همکاری اجتماعی و بشردوستانه؛ و همکاری زیست‌محیطی و اقلیمی. این بیانیه شامل ۷۴ بند بود و برنامه اقدام ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۶ نیز ۱۸۱ گام عملیاتی و تعدادی پروژه‌های اجرایی مشخص را دربر گرفت. این اقدام گامی مهم بود زیرا رویکرد را از تدوین راهبرد و تعیین نتایج کلی، به سمت ترسیم گام‌های اجرایی و هدفمند تغییر داد.

سازوکار مشارکت در گفت‌وگو

اهداف تعیین‌شده در بخش «سازوکار مشارکت در گفت‌وگو» تا حد زیادی محقق شده‌اند. تصمیم برگزاری اجلاس «روسیه و آفریقا» هر سه سال یک‌بار اتخاذ شد و چارچوب مشارکت وزیران به صورت سالانه نیز نهادینه شد. دو کنفرانس وزیران در سال‌های ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ در سوچی و قاهره برگزار شد. همچنین گفت‌وگوهایی میان وزیر امور خارجه روسیه و رئیس کمیسیون اتحادیه آفریقا در سال ۲۰۲۴ در مسکو و در سال ۲۰۲۶ در آدیس‌آبابا انجام شد. بنابراین، نهادینه‌سازی گفت‌وگوهای عالی‌رتبه میان روسیه و آفریقا پیشرفتی قابل توجه داشته است.

همکاری سیاسی و حقوقی

در حوزه همکاری سیاسی، در حمایت از تلاش‌های آفریقا برای مقابله با حضور ناکافی این قاره در شورای امنیت سازمان ملل پیشرفت‌هایی حاصل شد. در بیانیه مشترک وزیر امور خارجه روسیه و رئیس اتحادیه آفریقا بار دیگر بر حمایت روسیه از موضع آفریقا تاکید شد. این حمایت در «اجماع اِزولوینی» و «اعلامیه سیرت» نیز منعکس شد. در حوزه همکاری حقوقی، با وجود موفقیت‌هایی در هماهنگ‌سازی برخی سیاست‌های مقرراتی، برخی بن‌بست‌ها همچنان باقی است. برای مثال، برگزاری کنفرانس‌های بین‌پارلمانی به صورت سالانه نهادینه نشده‌است.

همکاری امنیتی

همکاری امنیتی به یکی از موضوعات مورد بحث در نشست تبدیل شد. این حوزه را می‌توان به سه بخش اصلی تقسیم کرد: امنیت انرژی، امنیت غذایی و همکاری نظامی.

نخست، ریشه‌کن کردن فقر انرژی در دستور کار بسیاری از کشورهای آفریقایی قرار دارد. ایرینا آبراموا، مدیر موسسه مطالعات آفریقای آکادمی علوم روسیه تاکید می‌کند که بخش انرژی باید از سوی روسیه به عنوان اولویت شماره یک در ایجاد همکاری با آفریقا در نظر گرفته شود. روسیه در حال توسعه ظرفیت‌هایی برای تولید انرژی جایگزین مانند انرژی هسته‌ای است که به ترویج انرژی کم‌کربن با آلایندگی پایین کمک می‌کند. تنها نیروگاه هسته‌ای که در حال حاضر در دست ساخت است در مصر قرار دارد و مذاکرات با دیگر کشورهای آفریقایی نیز ادامه دارد.

دوم، روسیه صادرات غلات به کشورهای آفریقایی را افزایش داده است. صادرات از سال ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۴، ۱۹ درصد افزایش یافت و به ۷ میلیارد دلار رسید؛ در شش ماه نخست ۲۰۲۶ نیز حجم تجارت به ۲.۹ میلیارد دلار رسید که ۴۰ درصد بیشتر از مدت مشابه سال قبل بود. با این حال، همچنان محصولات غذایی دارای ارزش افزوده مورد نیاز هستند: آرد، نه غلات. کشورهای آفریقایی باید از مواد خام به سمت محصولات دارای ارزش افزوده بالا حرکت و هم‌زمان مشکلات نظام‌مند کشاورزی را برطرف کنند.

سوم، مسکو حدود یک‌سوم کل تسلیحات عرضه‌شده به آفریقا را تامین می‌کند. همکاری نظامی روسیه و آفریقا به‌طور قابل توجهی تعمیق یافته است؛ از جمله تشکیل «سپاه آفریقا» در پایان سال ۲۰۲۳ و گسترش عملیات آن، به‌ویژه در منطقه بی‌ثبات ساحل. از سال ۲۰۲۳، حدود ۱۵۰ توافق در زمینه همکاری نظامی-فنی به ارزش بیش از ۲۰ میلیارد دلار با ۴۸ کشور آفریقایی امضا شده است. اکنون آفریقا ۳۰ درصد از سبد سفارش‌های روس‌ابارون‌اکسپورت را تشکیل می‌دهد.

همکاری تجاری و اقتصادی

شرکت‌های روسی به تدریج وارد بازارهای آفریقا می‌شوند. با این حال، سرمایه‌گذاری یکی از موانع اصلی بوده که بخشی از آن به دلیل بار سنگین بدهی به ارث رسیده از دوران شوروی است. در سال ۲۰۲۳، روسیه ۲۳ میلیارد دلار و در سال ۲۰۲۴، ۲۰ میلیارد دلار از بدهی‌ها را بخشید. دولت روسیه در اوت ۲۰۲۳ پیشنهاد ایجاد یک صندوق سرمایه‌گذاری ویژه برای حمایت از سرمایه‌گذاران روس در آفریقا را داد. این صندوق اکنون در مرحله توسعه قرار دارد. کمیسیون‌های جدید بین‌دولتی و مسیرهای لجستیک نیز در حال ایجاد هستند.

گردش تجاری میان روسیه و کشورهای آفریقایی از ۱۸ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۲ به حدود ۲۸ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۵ افزایش یافت. تحریم‌های غرب علیه روسیه به تغییر جهت تجارت کمک کرد. با این حال، تجارت همچنان بر مواد خام متمرکز است. رئیس‌جمهور اوگاندا بر ضرورت تنوع‌بخشی به محصولات و افزایش تجارت محصولات دارای ارزش افزوده تاکید کرده است.

عضویت دائم اتحادیه آفریقا در گروه ۲۰ در سال ۲۰۲۳ نشان‌دهنده پیشرفت در ادغام آفریقا در چارچوب اقتصادی «جنوب جهانی» بود. روسیه یکی از بزرگ‌ترین حامیان این روند است. عضویت اتیوپی و مصر در بریکس در سال ۲۰۲۴ نیز نشان‌دهنده پیشرفت بیشتر در این مسیر بود.

همکاری اجتماعی و بشردوستانه

آفریقا «جوان‌ترین منطقه جهان» است و سریع‌ترین رشد جمعیتی را دارد. جشنواره جهانی جوانان که توسط «آژانس فدرال امور جوانان روسیه» در سال ۲۰۲۴ برگزار شد، نشان‌دهنده پیشرفت در جهت هدف تقویت همکاری جوانان بود. گسترش حمایت اطلاعاتی و دیگر حمایت‌ها از جوانان آفریقایی برای یافتن فرصت‌ها در روسیه، برای توسعه بیشتر همکاری‌ها اهمیت دارد.

همکاری رسانه‌ای روسیه و آفریقا نیز در حال افزایش است و شبکه‌های «راشا تودی»، «اسپوتنیک» و «ابتکار آفریقا» که پس از دومین اجلاس روسیه-آفریقا تاسیس شد، در رأس آن قرار دارند. در سال ۲۰۲۴، «راشاتودی» برنامه‌ای با حضور پروفسور لومومبا راه‌اندازی کرد که مخاطبان آفریقایی را هدف قرار می‌داد. با این حال، مشکل اصلی رسانه‌های روسیه در آفریقا نه کیفیت محتوا، بلکه توسعه‌نیافتگی روش‌های انتقال اطلاعات است. نبود تلویزیون ماهواره‌ای ملی روسیه در این قاره نمونه‌ای از این مشکل است. کمبود سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های لازم برای بهبود دسترسی رسانه‌ای همچنان مانع اصلی است.

کلیسای ارتدوکس روسیه نیز نقش روبه‌رشدی در آفریقا ایفا کرده است.

همکاری بهداشتی نیز برای کشورهای آفریقایی اهمیت دارد. در بیانیه اجلاس بر مشارکت در پروژه‌های تحقیقاتی مشترک و کنفرانس‌های علمی تاکید شد. دو کنفرانس بین‌المللی روسیه و آفریقا درباره بیماری‌های عفونی در سال‌های ۲۰۲۴ و ۲۰۲۶ برگزار شد و در مارس ۲۰۲۶، بنیاد «روسکی میر» برنامه‌هایی برای افتتاح یک مرکز تحقیقات مشترک در جمهوری کنگو اعلام کرد.

موضوعات مرتبط با فضا نیز مورد توجه ویژه قرار گرفت. پس از تحریم‌ها و محدودیت‌های غرب، روسیه به ایستگاه‌های زمینی دریافت داده‌های ماهواره‌ای در نیمکره جنوبی دسترسی ندارد. از این رو، همکاری فضایی با کشورهای آفریقایی واقع در نیمکره جنوبی برای روسیه دارای اهمیت راهبردی است.

نتیجه‌

در مجموع، اجلاس ۲۰۲۳ روسیه و آفریقا با بهره‌گیری از رویکردی چندجانبه، بستری تاثیرگذار برای تعمیق روابط روسیه و کشورهای آفریقایی در هر دو بخش دولتی و خصوصی فراهم آورده است. این اجلاس در شرایطی برگزار شد که تحریم‌های غرب تشدید شده و روسیه سیاست «چرخش به سوی آسیا» را در پیش گرفته بود؛ همچنین در این مقطع، سند «مفهوم سیاست خارجی روسیه» (۲۰۲۳) تصویب شد که در آن آفریقا برای نخستین بار در جایگاه ششم اولویت‌های سیاست خارجی روسیه و در جایگاهی بالاتر از آمریکا و اروپا قرار گرفت.

از منظر امنیتی، روسیه می‌تواند با تکیه بر جایگاه پیشرو خود در حوزه انرژی، در راستای برق‌رسانی به آفریقا گام بردارد. موفقیت‌های «سپاه آفریقا» (African Corps) نشان‌دهنده تعمیق همکاری‌های نظامی بود و تصمیمات راهبردی اتخاذ شده در پایان اجلاس (از جمله بخشودگی بدهی‌ها و آغاز فرایند تشکیل صندوقی ویژه) موانع دیرینه بر سر راه پروژه‌های سرمایه‌گذاری دوجانبه و سودمند را از میان برداشت. به علاوه، باید توجه داشت که همکاری در حوزه بشردوستانه باید با در نظر گرفتن این واقعیت صورت گیرد که قاره آفریقا دارای «جوان‌ترین جمعیت جهان» است؛ از این رو، باید بر پروژه‌های جوان‌محور، از جمله برنامه‌های آموزشی، شبکه‌سازی و فرصت‌های کارآموزی تاکید بیشتری شود. در همین راستا، رویکرد روسیه مبنی بر مشارکت فعالانه جوانان، نقطه قوتی محسوب می‌شود که شایسته توسعه و تقویت بیشتر است.

اگرچه تعداد هیئت‌های شرکت‌کننده در دومین اجلاس تا حدی کاهش یافت، اما همکاری با طرف‌های علاقمند با موفقیت تعمیق شد و بسیاری از تصمیمات و توافق‌های راهبردیِ اجلاس ۲۰۲۳ طی سه سال گذشته با موفقیت به مرحله اجرا درآمدند. با این حال، همچنان موانع و چالش‌های عمده‌ای در زمینه سرمایه‌گذاری (عمدتا به دلیل فقدان نهادهای دولتی علاقمند)، جنبه‌های حقوقی (به‌ویژه در حوزه رسانه) و سیاست‌های نظارتی، موانع زبانی و همچنین چالش‌های ناشی از شبکه لجستیکی پیچیده وجود دارد. با وجود این، اشتراک ارزش‌ها میان روسیه و آفریقا همچنان به عنوان پایه‌ای مستحکم برای تضمین همکاری‌های پربار و شکوفا باقی می‌ماند.