دکتر شانتی ماریت دی سوزا در تحلیلی که در وب‌سایت «اوراسیاریویو»‌منتشر شد، نوشت:‌ تعرفه‌های اعمال‌شده بر هند و ناکامی در دستیابی به توافق تجاری، با وجود مذاکرات طولانی‌مدت، از جمله عوامل متعددی است که به روابط دو کشور آسیب رسانده‌ است. واقعیت آشکار این است که در محاسبات واشنگتن، هند فقط در این حد اهمیت دارد که هر از گاهی بتوان از آن برای ایجاد موازنه در برابر چین استفاده کرد. در چنین شرایطی، سفر دو روزه مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، به هند در روزهای ۲۰ و ۲۱ اکتبر، احتمالا نتوانست آن گشایش مثبتی را که دهلی‌نو در انتظارش بود، ایجاد کند؛ بلکه ابعاد شراکت راهبردی در حال تغییر دو کشور و ماهیت روزبه‌روز غیرقابل‌پیش‌بینی‌تر سیاست خارجی آمریکا در دولت دوم ترامپ را آشکار ساخت.

روبیو به‌نوعی از تشریفات معمول دیپلماتیک عدول کرد. نخستین مقصد او بمبئی، پایتخت مالی هند بود. در نتیجه، دیداری میان او و نارندرا مودی، نخست‌وزیر هند، انجام نشد؛ دیداری که اگر دهلی‌نو در برنامه سفر او قرار می‌گرفت، تقریبا قطعی بود.  روبیو در بمبئی با دو تن از برجسته‌ترین مدیران صنعتی هند دیدار کرد. جایشانکار، وزیر امور خارجه هند نیز که اخیرا آشکارا از آمریکا انتقاد کرده بود برای دیدار با روبیو و همچنین عبدالله بن زاید، وزیر امور خارجه امارات که در آن زمان به هند سفر کرده بود، به بمبئی رفت. اینکه وزیر امور خارجه آمریکا بتواند در جریان سفرش به هند، محل دیدار با همتای هندی خود را تعیین کند، با انتقاد احزاب مخالف دولت هند مواجه شد. این اتفاق همچنین هم‌سو با ارزیابی‌هایی  است که بر اساس آن‌ها، راهبرد آمریکا از محاسبات منسجم و منطقی فاصله گرفته و بیشتر تابع هوس‌ها و تمایلات به‌سرعت متغیر رهبری است که روابط خارجی را بر مبنای معامله و منفعت کوتاه‌مدت تنظیم می‌کند.

پس از برگزاری دیدارهای دوجانبه جایشانکار و روبیو، دیدار جداگانه جایشانکار و بن زاید و در نهایت نشست مشترک هر سه وزیر، بیانیه‌ای درباره همکاری‌های سه‌جانبه منتشر شد. بااین‌حال، به‌طرز معناداری، نام دو ابتکار مهم با مشارکت هر سه کشور در این بیانیه دیده نمی‌شد:‌ ابتکار «آی۲یو۲» (I2U2) و کریدور اقتصادی هند ـ خاورمیانه ـ اروپا (IMEC). ابتکار I2U2 در سال ۲۰۲۱ با مشارکت هند، اسرائیل، امارات و آمریکا شکل گرفت و کریدور اقتصادی هند ـ خاورمیانه ـ اروپا نیز در سال ۲۰۲۳ اعلام شد. هر دو طرح به دلایل مختلف، از جمله جنگ در ایران، متوقف شده‌اند. توصیف جایشانکار از نشست سه‌جانبه با عبارت «تبادل نظر مفید درباره انرژی، ارتباطات و تحولات روز»‌ نشان‌دهنده دستاورد محدود این نشست بود و تنها پرسش‌هایی درباره نیات آمریکا برانگیخت.

روبیو و سفیر آمریکا در هند تلاش کردند با پیش‌بینی آینده توافق تجاری هند و آمریکا، لحنی خوش‌بینانه داشته باشند. روبیو گفت این توافق (که بنا بر ادعاها ۹۹ درصد نهایی شده) ممکن است تنها «چند هفته»  تا امضا فاصله داشته باشد. چنین زمان‌بندی‌هایی در اظهارات دولت ترامپ امری معمول است، اما عموما ارتباط چندانی با واقعیت ندارند. در واقع، روبیو در چهارم ژوئن، هنگام ادای شهادت در برابر کمیته روابط خارجی سنای آمریکا، دقیقا همین عبارت را به کار برده بود: «می‌توانیم مذاکرات مربوط به توافق تجاری را به پایان برسانیم؛ توافقی که فکر می‌کنیم تنها چند هفته با نهایی شدن آن فاصله داریم.»

اظهارات اطمینان‌بخش اخیر در شرایطی مطرح شد که ارزیابی‌های مقامات هندی، از جمله وزیر دارایی این کشور، بدبینانه بوده است. نیرمالا سیتارامان، وزیر دارایی هند، در سخنرانی خود در نشست رهبران مونیخ در پنجم اکتبر گفت: «مذاکرات ادامه دارد، اما بر این باوریم که دو طرف به نقطه‌ای رسیده‌اند که عبور از آن، چه در زمینه امتیاز دادن و چه امتیاز گرفتن، ممکن است بسیار دشوار باشد.» پیش‌بینی ترامپ در ۲۰ اکتبر مبنی بر دستیابی به توافقی تجاری با هند که «بسیار متفاوت» خواهد بود نیز نتوانسته ابهامات درباره آینده این توافق را برطرف کند.

دومین و آخرین مقصد روبیو در این سفر، شهر جامنگر در ایالت گجرات در غرب هند بود؛ که برای بازدید از پالایشگاه شرکت «صنایع ریلاینس» و گفت‌وگو درباره همکاری‌های انرژی و ترغیب هند به واردات نفت خام سنگین ونزوئلا به آنجا رفت.

این بخش از سفر ممکن است به هدف اصلی و واقعی این سفر اشاره داشته باشد:‌ یافتن راهی برای وارد کردن هند به سیاست خارجی معامله‌محور آمریکا، به این صورت که به برخی بازیگران منتخب هندی فرصت داده شود تا از طریق سرمایه‌گذاری در پروژه‌هایی نظیر آنچه در ونزوئلا جریان دارد،  که از نظر مالی وضعیت مبهم و پرسش‌برانگیزی دارند، کسب سود کنند.

جامنگر از زیرساخت‌های تخصصی و پرظرفیتی برخوردار است که برای پالایش نفت خام سنگین ونزوئلا، با غلظت بالا و گوگرد زیاد، ضرورت دارد. این شهر همچنین میزبان بزرگ‌ترین مجتمع پالایشگاهی جهان در یک مکان واحد است. یکی دیگر از دستاوردهای احتمالی این سفر برای روبیو می‌تواند فراهم کردن بهانه‌ای باشد تا او در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا ادعا کند که کاهش قیمت بالای گازوئیل و انرژی در داخل این کشور در راه است.

شرکت «صنایع ریلاینس» به مدیریت موکش آمبانی نیز از چشم‌انداز گسترش چنین همکاری نزدیکی استقبال می‌کند. روبیو و همسرش هنگام ورود به جامنگر با استقبال تمام اعضای خانواده آمبانی مواجه شدند. روبیو علاوه بر بازدید از مجتمع پالایش نفت و مرکز نوظهور تولید انرژی پاک شرکت ریلاینس، از مرکز حفاظت و نجات حیات‌وحش «وانتارا» نیز بازدید کرد؛ مرکزی بحث‌برانگیز که یکی از پسران موکش آمبانی آن را راه‌اندازی و اداره می‌کند.

اگرچه روبیو سفر خود را اقدامی برای تقویت روابط تجاری دوجانبه توصیف کرد، به نظر می‌رسد محور اصلی این سفر بیشتر به سیاست داخلی آمریکا مربوط بوده است؛ یعنی تلاش برای یافتن دستاوردهایی قابل طرح در تبلیغات انتخاباتی پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای، از طریق جذب خریداران و بازارهای جدید برای افزایش تولید نفت ونزوئلا.  فارغ از ابهامات مالی ماجرای ونزوئلا که بنا بر گزارشات متعدد هنوز هیچ گزارش عمومی شفافی درباره مقصد درآمدهای حاصل از فروش نفت این کشور منتشر نشده است، «صنایع ریلاینس» قصد دارد در یک پالایشگاه جدید در ایالت تگزاس سرمایه‌گذاری کند؛ موضوعی که سفیر آمریکا در هند در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس از آن به‌عنوان «فرصتی برای گسترش تولید انرژی آمریکا و ایجاد فرصت‌های شغلی» یاد کرد.

روبیو در جریان این سفر، هند را «ابرقدرت پالایشگاهی جهان»‌ نامید. این اظهارنظر برای برخی رسانه‌های هندی متعلق به «صنایع ریلاینس»‌ بسیار خوشایند بود و بر این نکته تاکید کردند که هند، با وجود واردات ۸۹ درصد از نیازهای انرژی خود، چهارمین صادرکننده بزرگ فرآورده‌های نفتی پالایش‌شده در جهان است.

مشخص نیست هند از توافق احتمالی میان شرکت «صنایع ریلاینس» و آمریکا چه منافعی به دست خواهد آورد. همچنین این پرسش بی‌پاسخ مانده است که اگر سیاست‌های آمریکا بار دیگر تغییر کند، هزینه‌های ناشی از آن را چه کسی متحمل خواهد شد. با توجه به اینکه دولت آمریکا اکنون برخلاف خواست کنگره، نفت گازوئیل روسیه را وارد می‌کند، آن هم در شرایطی که ممکن است ترکیب کنگره به زودی تغییر کند، این مسئله پرسش‌هایی را درباره منطق زیر نظر گرفتن دائمی واردات نفت خام روسیه توسط دهلی‌نو و احتمال اعمال تحریم علیه آن مطرح می‌کند.

هند طی چندین دهه، همکاری‌های راهبردی، دفاعی و فناوری را هسته اصلی شراکت خود با آمریکا تلقی کرده است. اما در دولت دوم ترامپ، ماهیت این روابط در حال بازتعریف به‌صورت مجموعه‌ای از معاملات مبتنی بر تجارت و انرژی است؛ به‌گونه‌ای که اکنون هند بیشتر در جایگاه خریدار، پالایشگر و بازار مصرف دیده می‌شود. برنامه سفر روبیو که به‌جای حضور در مراکز تصمیم‌گیری سیاسی، بازدید از دفاتر شرکت‌های بزرگ و یک پالایشگاه را دربر ‌گرفت، این واقعیت را به‌روشنی نشان داد. اینکه آیا رقصیدن به ساز آمریکا یک راهبرد محتاطانه برای هند است یا خیر، هنوز مشخص نیست چراکه رویکرد معامله‌محور ترامپ به‌تدریج در حال تضعیف شراکتی است که می‌توانست به یکی از مهم‌ترین روابط راهبردی قرن بیست‌ویکم تبدیل شود.