رضا مجید زاده – پژوهشگر اقتصاد سیاسی توسعه

واردات نفت چین از ایالات متحده به میزان 334 هزار بشکه در روز بود و دومین مشتری نفت آمریکا محسوب می‌شد. افزون بر این میزان، چین روزانه به‌اندازه 1.2 میلیون بشکه نفت از روسیه، عربستان و ایران وارد می‌کند. اکنون سؤال این است که چین برای جایگزینی نفت آمریکا چه کشوری را انتخاب خواهد کرد و به‌طور اساسی، این تصمیم چین چه معنایی دارد؟

پیام و پیامدهای جنگ تجاری نفتی چین و آمریکا

جهان تجارت و سیاست بین‌المللی، جهان ائتلاف‌ها، گروه‌بندی‌ها، راهبردهای مشروط و سیگنال‌هاست؛ تصمیم چین به قطع واردات نفت خام از آمریکا، در وهله نخست، نشانه ای از تشدید جنگ تجاری این کشور و آمریکا ارسال می‌کند. این سیگنال، پیامی به آمریکا مبنی بر تصمیم چین به کوتاه نیامدن در قبال جنگ تجاری آمریکا و خواست این کشور برای عدم توقف روند پایین نگاه داشتن ارزش یوآن در برابر دلار از یک طرف و برنامه «ساخت چین 2025» از طرف دیگر است. رویکرد ایالات متحده در سال 2018، به راه انداختن جنگ‌های تجاری با کشورهای مختلفی از آمریکای شمالی، مرکزی، اروپا و آسیا بوده است. این راهبرد ترامپ، راهبرد مقابله‌به‌مثل از جانب کشورهایی مانند چین را به دنبال داشته است و هر دو کشور روی کالاهای وارداتی از کشور دیگر، میلیاردها دلار تعرفه اعمال کرده‌اند، اما نمی‌توان کل بازی را به همین تقابل محدود دانست؛ واپسین اقدام متقابل چین، اعمال تعرفه 10 درصدی روی واردات LNG از آمریکا بود.

صادرات نفت خام ایالات متحده به چین از سال 2016 و پس از حذف محدودیت صادرات نفت خام این کشور شروع شده بود، در چند ماه گذشته، به بیش از 500 هزار بشکه در روز رسید، اما به میزان 334 هزار بشکه در روز کاهش یافت. هرچند که برخی از کارشناسان این تصمیم چین را موقتی ارزیابی می‌کنند اما قطع واردات نفت از آمریکا توسط چین، برای این دو کشور و دیگر کشورهای جهان پیامدهایی هم دارد. چین پیش از قطع واردات نفت از آمریکا، روند واردات نفت از این کشور را کاهش داده و به‌تدریج به سمت غرب آفریقا گرویده بود به‌طوری که چین برای تحویل در ماه اکتبر، 1.71 میلیون بشکه در روز نفت خام از این منطقه خریداری کرده است.

توقف خرید نفت از ایالات متحده و جایگزینی مبدأ واردات از آمریکا به غرب آفریقا، دو پیامد مهم دارد؛ اول این که ترامپ در جبهه مرکانتی‌لیستی و تعهد گریز خود تنهاتر می‌شود، هرچه مقابله‌به‌مثل با جنگ تجاری ترامپ بیشتر شود، احتمال ائتلاف بین کشورهای مقابل ترامپ بالاتر می‌رود. مهم‌ترین پیامد این تحولات، تقویت امکان مقابله ایران با تحریم‌های آمریکاست چون کاهش یا قطع وابستگی هر کشور به آمریکا به معنای افزایش درجه آزادی شرکت‌های آن (شرکت‌های بدون نمایندگی در آمریکا) برای پیوستن به مبادلات تجاری با ایران است. اگر واردات چین از ایران بیشتر نشود، به میزان معنادار کمتر از مقدار جاری نیز نخواهد شد.

دوم این که چین از دوره بحران مالی 2007، تأمین‌کننده مالی اروپا و تأمین‌کننده کالایی آمریکای لاتین و آفریقا بوده است. به دیگر سخن، چین در یک دوره گذار تدریجی برای جایگزینی نقش پیشگامی آمریکا در اقتصاد جهانی است.

اگر آمریکا در بستر این جنگ تجاری، رویکرد تشدید جنگ تجاری را در پیش گیرد آنگاه احتمال دارد که چین به سمت افزایش نقش سیاسی خود در جهان نیز گام بردارد؛ تا کنون رجحان آشکاری از سمت چین برای ایفای نقش پیشگام در عرصه سیاست جهانی دیده نشده است. حتی اگر میل به این پیشگامی وجود داشته باشد به‌طور صریح آشکار نشده، اما شرایط آن مهیاست: پروژه جاده ابریشم چین، پلان «ساخت چین 2025» و اتخاذ راهبرد مقابله‌به‌مثل در جنگ تجاری با آمریکا.

چین با قطع واردات نفت از آمریکا، از بابت تأمین نفت خود نگرانی ندارد، چون واردات نفت خود از ایران را ادامه می‌دهد و در صورت نیاز به نفت بیشتر از غرب آفریقا، روسیه و عربستان نیز امکان خرید نفت دارد. هرچند که عربستان مایل است تا در کارتل ضعیف شده آمریکا باقی بماند، اما در شرایط کنونی، نگرانی از بابت جایگزینی 400 هزار بشکه نفت در روز، نگرانی زیادی نخواهد بود. گذشته از مسئله نفت، جامعه جهانی به‌تدریج آماده استقرار ترتیباتی ‌شود که به‌شرط مقاوم‌سازی اقتصادی، رویکردهای مبتنی بر دلارزدایی از روابط مالی بین کشورها و بدون اثرگذاری منفی یک بازیگر بزرگ را از رؤیا به واقعیت نزدیک‌تر می‌کند.