حمید خوش‌آیند – کارشناس مسائل بین‌الملل

رژیم صهیونیستی از جمله بازیگران مخربی است که سرمایه‌گذاری قابل توجهی در حوزه هوش مصنوعی انجام داده و از این فناوری در بخش‌های مختلف، از جمله توانمندی‌های نظامی خود، بهره می‌برد. جنگ غزه و جنگ اخیر علیه جمهوری اسلامی ایران که در آن رژیم صهیونیستی از ابزارهای هوش مصنوعی در ترور فرماندهان ارشد نظامی، دانشمندان هسته‌ای، انهدام اماکن مسکونی و کشتار غیرنظامیان بهره‌های فراوانی برده است، بار دیگر توجهات را به نقش هوش مصنوعی در راهبرد‌های دفاعی و تهاجمی رژیم صهیونیستی جلب کرده است. بویژه آنکه رژیم صهیونیستی در استفاده از هوش مصنوعی در پیشبرد برنامه‌های تهاجمی و نظامی خود هیچ محدودیتی قائل نیست.

تجربه جنگ غزه و ترور فرماندهان مقاومت در لبنان و منطقه و همچنین تهاجم نظامی به ایران به خوبی نشان می‌دهد که ارتش رژیم صهیونیستی با نقض فاحش حقوق بین‌الملل و مقررات جنگ، از هوش مصنوعی برای تجزیه و تحلیل حجم عظیمی از داده‌های جمع‌آوری شده از منابع مختلف (مانند پهپادها، تصاویر ماهواره‌ای، اطلاعات جمع‌آوری شده از منابع انسانی و …) سوء‌استفاده می‌کند. سیستم‌هایی مانند «گاسپل» (The Gospel) که قادر به پردازش و تحلیل داده‌های اطلاعاتی برای شناسایی اهداف هستند، نمونه‌ای از این کاربردها محسوب می‌شوند.

نگرانی مهمی که هم‌اینک وجود دارد، این است که استفاده رژیم صهیونیستی و همچنین دولت آمریکا از هوش مصنوعی در جنگ، آمار تلفات غیرنظامی و خسارات مادی به مناطق، اماکن و مراکز غیرنظامی را به دلیل خطاهای سیستمی یا تصمیم‌گیری‌های خودکار به‌شدت افزایش داده است. مهم‌ترین نگرانی در این خصوص، توسعه و به‌کارگیری سلاح‌های خودمختار کشنده (LAWS) است که قادر به تصمیم‌گیری برای انهدام و کشتار بدون دخالت مستقیم انسان هستند. نظام‌مند کردن استفاده از هوش مصنوعی می‌تواند با تعیین خطوط قرمز روشن، اطمینان حاصل کند که کنترل نهایی بر استفاده از نیرو و تسلیحات نظامی همچنان در دست انسان باقی بماند. این امر می‌تواند تا حد زیادی از تصمیم‌گیری‌های اشتباه الگوریتمی که  منجر به تلفات غیرنظامی و افزایش آن شود، جلوگیری ‌کند.

همچنان که جنگ‌های اخیر در منطقه به‌ویژه از سوی رژیم صهیونیستی نشان می‌دهد، گسترش استفاده از هوش مصنوعی در امور نظامی ممکن است به یک مسابقه تسلیحاتی جدید منجر شود و ثبات منطقه‌ای و جهانی را به خطر اندازد. این مسأله باعث شده است که نظام‌مند کردن استفاده از هوش مصنوعی در حوزه‌های نظامی و تسلیحاتی به یک ضرورت و اقدام راهبردی تبدیل شود.

اگرچه در این زمینه، برخی کشورها از جمله اتحادیه اروپا گام‌های خوبی برداشته‌اند و با تصویب قانون  AI Act که یکی از سخت‌گیرانه‌ترین قوانین تاریخ در زمینه هوش مصنوعی به شمار می‌رود، درصدد نظام‌مند کردن استفاده از هوش مصنوعی در عرصه‌های نظامی و تسلیحاتی هستند، اما این اقدام کافی نبوده و لازم است تا چنین مقرراتی در سطح گسترده در مناطق مختلف جهان به ویژه غرب آسیا نیز تدوین و تصویب شود تا مانعی بر سر راه استفاده غیرانسانی و نامتعارف از هوش مصنوعی در جنگ‌ها و جنگ‌افزارها شود.

شایان ذکر است، که قانون AI Act  که از ۱۲ مرداد اجرایی می‌شود، شرکت‌هایی مثل OpenAI، گوگل، متا، آنتروپیک و میسترال را هدف گرفته است. طبق این قانون، مدل‌هایی که از نظر اتحادیه اروپا، ریسک سیستماتیک دارند، موظف به ارزیابی‌های فنی، گزارش‌دهی، آزمایش‌ مقاومتی و تدابیر حفاظتی هستند. مدل‌های دارای ریسک سیستماتیک، مدل‌هایی هستند که از توان پردازشی بسیار بالا برخوردارند و می‌توانند تأثیرات منفی بر سلامت عمومی، امنیت، حقوق اساسی یا نظم اجتماعی داشته باشند. شرکت‌هایی که این قانون را اجرا نکنند، جریمه‌هایی سنگین تا سقف ۳۵ میلیون یورو یا ۷ درصد از درآمد جهانی شرکت در انتظار آن‌هاست.

در حال حاضر، هوش مصنوعی به ابزاری کلیدی در زرادخانه‌های نظامی تبدیل شده است. با این حال، این ظرفیت عظیم، چالش‌های اخلاقی، حقوقی و امنیتی بی‌سابقه‌ای به همراه دارد که ضرورت نظام‌مند کردن و قانونمند کردن استفاده از آن در عرصه‌های نظامی و تسلیحاتی را بیش از پیش آشکار می‌سازد.

در صورت وقوع خطا یا جنایت جنگی ناشی از سیستم‌های مبتنی بر هوش مصنوعی، تعیین مسئولیت (چه برای توسعه‌دهنده، چه کاربر و چه فرمانده) بسیار دشوار است. از این رو ایجاد چارچوب‌های قانونی، مسئولیت‌پذیری را تضمین کرده و امکان نظام‌مند کردن و حتی پیگرد قانونی را فراهم می‌سازد.

اما راهکارهای پیشنهادی می‌تواند دربردارنده موارد زیر باشد: 1- ایجاد توافق‌نامه‌ها و معاهدات الزام‌آور در سطح جهانی و منطقه‌ای برای تعریف حدود مجاز و ممنوعه استفاده از هوش مصنوعی در امور نظامی. 2- توسعه و پایبندی به اصول راهنمای اخلاقی توسط دولت‌ها و شرکت‌های فعال در این حوزه. 3- بازنگری مداوم و به‌روزرسانی  چهارچوب‌های نظارتی با عنایت به سرعت تحولات در هوش مصنوعی. و 4- تاکید بر لزوم حفظ کنترل و نظارت انسانی بر تصمیم‌گیری‌های حیاتی، به ویژه در مورد استفاده از نیروی مرگبار.

در مجموع، باید این اطمینان تا حد زیادی حاصل ‌شود که استفاده از هوش مصنوعی در عرصه‌های نظامی و تسلیحاتی به شکلی مسئولانه، اخلاقی و مؤثر صورت می‌گیرد و از بروز پیامدهای ناخواسته و خطرناک جلوگیری به عمل می‌آید.