مرتضی مکی – کارشناس مسائل روسیه

شلیک موشک‌های بالستیک قاره‌پیما، پرتاب موشک «سینوا» از زیردریایی هسته‌ای در دریای بارنتس، و شلیک موشک‌های کروز از هواپیماهای راهبردی، در واقع پاسخی نمادین به رزمایش هم‌زمان ناتو در اروپا بود. رزمایشی که با عنوان Steadfast Noon و با مشارکت بمب‌افکن‌های «بی–۵۲» آمریکایی و جنگنده‌های «اف–۳۵» در بلژیک و هلند برگزار شد. دو مانور، با فاصله‌ای چندروزه، بازسازی صحنه‌ای از جنگ سرد هستند. بازدارندگی در برابر بازدارندگی، تهدید در برابر تهدید.
در عرصه میدانی، مسکو اعلام کرده نیروهایش چند روستا را در مناطق زاپوریژیا و دنیپروپتروفسک تصرف کرده‌اند و حملات جدیدی علیه زیرساخت‌های انرژی و صنعتی اوکراین انجام داده است. هم‌زمان، کی‌یف با پهپادهایی به اهدافی در خاک روسیه از جمله داغستان و لنینگراد حمله کرده است. این گسترش درگیری، نشانه تغییر جغرافیای جنگ از خط مقدم به عمق سرزمین دو طرف است.

پیچیدگی جنگ اوکراین در صحنه سیاسی، بیش از همیشه است. دونالد ترامپ پیشنهاد کرده دو طرف بر اساس خطوط تماس کنونی وارد مذاکره شوند. طرحی که ولودیمیر زلنسکی آن را «سازشی میانه و قابل تأمل» دانست، اما نسبت به پذیرش آن از سوی پوتین ابراز تردید کرد. لغو دیدار ترامپ و پوتین در بوداپست، نشانه‌ای از شکنندگی ابتکار صلح واشنگتن است. در این میان، تحلیل اندیشکده‌ها و محافل راهبردی غربی تصویری روشن از پیچیدگی وضعیت ارائه می‌دهد. مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی   (CSIS) در گزارش اخیر خود می‌نویسد: «رزمایش هسته‌ای روسیه بیش از آنکه جنبه فنی داشته باشد، پیامی سیاسی است برای واشنگتن و ناتو که هرگونه عقب‌نشینی باید با امتیاز متقابل همراه شود.» این مرکز تأکید می‌کند که پوتین با چنین مانورهایی توان بازدارندگی روسیه را به نمایش می‌گذارد و می‌کوشد مسیر مذاکرات احتمالی را با «سایه تهدید» مدیریت کند.

در همین حال، مؤسسه رَند  (RAND) در تحلیلی تازه، رزمایش هم‌زمان ناتو و روسیه را نشانه بازگشت به الگوی «بازدارندگی دوگانه» در اروپا می‌داند. الگویی که طی سه دهه پس از فروپاشی شوروی تقریباً فراموش شده بود. رند هشدار می‌دهد که تداوم این روند، خطر خطای محاسباتی میان مسکو و غرب را افزایش می‌دهد، به‌ویژه در شرایطی که کانال‌های ارتباطی نظامی میان دو طرف به حداقل رسیده است.
اندیشکده  چتم‌هاوس  (Chatham House) در لندن در تحلیلی نوشت: رزمایش‌های اخیر نشان‌دهنده گذار روسیه از فاز دفاعی به فاز «نمایش اقتدار جهانی» است. به تعبیر این مرکز، «پوتین از تاکتیک‌های رزمایش برای تثبیت مشروعیت داخلی و ارسال پیام دوگانه به غرب استفاده می‌کند: ما آماده‌ایم، اما نه به هر قیمتی.» این دیدگاه با تحلیل مشابهی در کارنگی مسکو سنتر هم‌سوست که می‌نویسد: «رزمایش هسته‌ای، زبان جایگزینِ دیپلماسی روسیه است. نوعی چانه‌زنی از موضع قدرت در شرایطی که گزینه‌های سیاسی محدود شده‌اند.»

در سوی آمریکایی، بروکینگز با نگاهی متفاوت هشدار داده است که پیشنهاد ترامپ برای توقف جنگ در خطوط کنونی، «در عمل به رسمیت شناختن دستاوردهای نظامی روسیه» خواهد بود. از دید بروکینگز، چنین توافقی ممکن است به پایان موقت درگیری منجر شود، اما «صلحی ناپایدار» خواهد بود که صرفاً فرصتی برای بازسازی نیروهای روسیه فراهم می‌کند.

در مقابل، مرکز کوئینسی  (Quincy Institute) از پیشنهاد ترامپ استقبال کرده و نوشته است: «راه‌حل نظامی دیگر وجود ندارد. پذیرش خطوط تماس فعلی می‌تواند نقطه شروعی برای آتش‌بس پایدار باشد.»
در جمع‌بندی، تحولات اخیر از سه روند هم‌زمان خبر می‌دهد:نخست، بازگشت آشکار منطق هسته‌ای به سیاست جهانی، دوم تشدید درگیری‌های محدود و هدفمند در خاک روسیه و اوکراین و سوم، بن‌بست دیپلماتیکی که حتی اراده سیاسی واشنگتن هم نتوانسته آن را بشکند.

در چنین شرایطی، چشم‌انداز جنگ اوکراین در پاییز ۲۰۲۵ مبهم‌تر از همیشه است. اگر دیدار ترامپ و پوتین سرانجام برگزار شود، شاید بتواند مسیر مذاکراتی تازه را باز کند، اما اگر تعلیق کنونی ادامه یابد، جهان با وضعیتی مواجه خواهد بود که در آن هر آزمایش موشکی یا رزمایش هسته‌ای، خود به ابزاری برای مذاکره یا تهدید بدل می‌شود. به تعبیر تحلیلگر برجسته روسی، فیودور لوکیانوف، «رزمایش‌های امروز روسیه در واقع دیپلماسیِ موشکی هستند، شیوه‌ای برای سخن گفتن با جهانی که به زبان دیپلماسی سنتی گوش نمی‌دهد.»