امیرحسین عرب‌پور – کارشناس اندیشکده دیپلماسی اقتصادی

پس از ناکامی آمریکا در دستیابی به اهداف خود از مسیر نظامی در برابر ایران، دونالد ترامپ بار دیگر به سراغ ابزار فشار اقتصادی رفته و هفته گذشته از اجرای آنچه «بی‌سابقه‌ترین عملیات اقتصادی» علیه ایران خوانده، خبر داده است. به نظر می‌رسد واشنگتن تلاش دارد پس از شکست در میدان نظامی، با تشدید فشارهای اقتصادی تهران را وادار به عقب‌نشینی کند. بااین‌حال، ایران طی سال‌های گذشته تجربه طولانی مقابله با تحریم‌ها را به دست آورده و سازوکارهایی برای تداوم تجارت خارجی، دورزدن محدودیت‌های مالی و توسعه همکاری با شرکای غیرغربی ایجاد کرده است. سؤال اصلی این است که آیا «فشار بی‌سابقه» تفاوتی با «فشار حداکثری» دارد و راهبرد مواجهه با آن چه باید باشد؟

فشار بی‌سابقه؛ مترادف تحریم‌ها و فشارهای قدیمی

ترامپ از زمان جنگ تحمیلی سوم تاکنون تحرکات مختلفی انجام داده و هر روز ادعای جدیدی، از جمله نابودی ساختار سیاسی ایران و ازبین‌بردن تمدن پارسی، مطرح کرده است که هیچ‌یک به اهداف خود نرسیده‌اند. ایران طی سه دهه اخیر تحت تحریم‌های متعدد قرار داشته است. برای کشوری که این حجم از تحریم‌ها را تجربه کرده، «فشار اقتصادی بی‌سابقه» نامی جدید برای همان فشاری است که اوباما «تحریم‌های فلج‌کننده» و ترامپ «فشار حداکثری» نامیده بود.

باتوجه‌به تجربه جمهوری اسلامی ایران در برابر تحریم‌های اولیه و ثانویه آمریکا، بعید است صرفاً نام جدید فشار، پیامدهای تعیین‌کننده‌ای داشته باشد. آنچه اهمیت دارد، میزان همراهی سایر کشورها با این سیاست است. چین، روسیه و برخی کشورهای دیگر الزاماً حاضر به همراهی کامل با واشنگتن نخواهند بود و منافع اقتصادی و راهبردی خود را در روابط با ایران دنبال خواهند کرد. ازاین‌رو، اگر آمریکا نتواند اجماع جهانی برای فشار اقتصادی علیه تهران ایجاد کند، «عملیات اقتصادی بی‌سابقه» ترامپ نیز می‌تواند با همان شکستی مواجه شود که کارزار نظامی او با آن روبه‌رو شد.

قصد دولت آمریکا این است که علاوه بر دریا، تجارت ایران در خشکی را نیز محدود کند و کمپین مدنظر ترامپ، محاصره همه‌جانبه و منزوی‌کننده ایران است. این محاصره شامل فشار بر همسایگان برای قطع ارتباط زمینی، محدودیت در مبادلات مالی و انزوای سیاسی نیز می‌شود. ترامپ تصور می‌کند محاصره دریایی طی چند ماه آینده نتیجه خواهد داد و فعلاً قصد ندارد از این ابزار دست بکشد. احتمالاً او در دوره «فشار بی‌سابقه» تلاش می‌کند با فشار بر سایر کشورها، به‌ویژه همسایه‌ها، آن‌ها را به قطع ارتباط اقتصادی با ایران وادار کند.

راهکارهای اساسی مقابله با جنگ اقتصادی جدید ترامپ

چگونگی مقابله با جنگ اقتصادی پیچیده نیست و با استفاده از راهکارها و تجربیات قبلی می‌توان آن را مدیریت کرد. چهار محور اصلی اقدام در این زمینه به شرح زیر است:

۱- دیپلماسی اقتصادی فعال و پرشتاب

پادزهر محاصره همه‌جانبه و منزوی‌کننده، دیپلماسی فعال اقتصادی است. این دیپلماسی باید فراتر از وزارت خارجه، در تمام دستگاه‌های اجرایی نهادینه شود. رایزنی با شرکای تجاری مهم از جمله چین، روسیه و کشورهای همسایه که مهم‌ترین مقاصد صادراتی و مبادی وارداتی هستند باید هرچه سریع تر و با اولویت در دستور کار قرار گیرد.

چین به‌عنوان بزرگ‌ترین خریدار نفت ایران و شریک تجاری راهبردی، مهم‌ترین متغیر در معادله فشار اقتصادی است که به‌روشنی اعلام کرده که حاضر به همراهی با سیاست ترامپ نیست. روسیه نیز با تصمیم ترامپ مخالفت کرده است. بهره‌برداری از کریدور شمال – جنوب، همکاری بانکی و مبادلات ارزی و هماهنگی در سازمان‌هایی مانند بریکس و شانگهای، ظرفیت‌هایی هستند که می‌توانند با دیپلماسی فعال تقویت شوند. عراق نیز بسیاری از نیازهای خود، از جمله برق، گاز، مواد غذایی و کالاهای اساسی، را از ایران تأمین می‌کند و همراهی کامل با تصمیم ترامپ برای آن مشکل‌ساز خواهد بود. بااین‌حال، عراق همواره با چالش فشار آمریکا و تأمین نیازهای حیاتی خود مواجه بوده و باید با دیپلماسی هوشمند، این کشور را در مدار همکاری با ایران نگه داشت.

۲- فعال‌سازی مسیرهای جایگزین و ایجاد تنوع در زنجیره‌های تأمین

مسیرهای جایگزین باید فوراً فعال شوند و موانع تنوع‌سازی زنجیره‌های تأمین کالا برداشته شوند. این مسیرها شامل کریدور شمال – جنوب برای اتصال بنادر جنوبی به بنادر خزر و سپس روسیه و اروپا، کریدور شرق – غرب از طریق افغانستان و پاکستان به چین و جنوب آسیا، و توسعه بنادر شمالی مانند امیرآباد، نوشهر و انزلی برای ورود کالاهای اساسی از روسیه و آسیای مرکزی هستند. همچنین استفاده از ارزهای غیردلاری مانند روبل، یوان و روپیه باید برای کاهش وابستگی به نظام مالی تحت کنترل آمریکا گسترش یابد.

۳- افزایش تاب‌آوری جامعه

تاب‌آوری جامعه باید با ابتکارات مختلف افزایش یابد. جنگ کنونی آمریکا علیه ایران، جنگ اراده‌ها و تاب‌آوری است. آمریکا می‌خواهد ایران را محاصره و در نهایت مجبور به تسلیم کند؛  که مقابله با آن در اولویت می‌باشد.

مدیریت بازار ارز و کالاهای اساسی برای جلوگیری از نوسانات شدید و التهاب، توزیع عادلانه یارانه‌ها و حمایت از اقشار آسیب‌پذیر، اطلاع‌رسانی و مدیریت افکار عمومی برای تقویت تاب‌آوری روانی و اجتماعی و تقویت تولید داخلی کالاهای استراتژیک مانند دارو، مواد غذایی و قطعات صنعتی، از اقدامات ضروری در این حوزه محسوب می‌شوند.

۴- شکستن محاصره دریایی

هرچند ایران تا حدی توانسته است با راه‌های مختلف اثر تحریم‌ها را کاهش دهد و کشور را اداره کند، لیکن محاصره دریایی باید به هر نحو ممکن شکسته شود.

محاصره دریایی، به‌ویژه در تنگه هرمز و دریای عمان، می‌تواند صادرات نفت و واردات کالاهای اساسی را به‌شدت مختل کند. برخلاف تحریم‌های مالی که می‌توان با دورزدن آنها تجارت را ادامه داد، محاصره دریایی به معنای توقف تردد کشتی‌ها و تبادل کالاهاست.

نتیجه‌گیری

آمریکا در شرایطی وارد جنگ اقتصادی جدید با ایران شده که در عرصه نظامی شکست‌خورده و متحدان سنتی‌اش نیز تمایل چندانی برای همراهی با فشارهای بی‌سابقه ندارند. بسیاری از کشورها شخصیت ترامپ را شناخته‌اند و می‌دانند تصمیمات او پایدار نیست؛ ازاین‌رو، احتمالاً کشورهای منطقه و طرف‌های تجاری ایران تهدیدهای او را بااحتیاط ارزیابی خواهند کرد.

بااین‌حال، جمهوری اسلامی ایران با بهره‌گیری از تجارب چهار دهه مقاومت، دیپلماسی فعال با شرکای کلیدی، افزایش تاب‌آوری جامعه و در صورت لزوم، استفاده از ابزار نظامی تهاجمی، می‌تواند این فشار جدید را نیز مدیریت کند.