سینا رایمند – کارشناس مسائل بین الملل

تغییر موازنه اتصال

تحولات امنیتی ارمنستان و جمهوری آذربایجان، همراه با کاهش نسبی نقش روسیه در پی جنگ اوکراین، محیط ژئوپلیتیکی پیرامون ایران را تغییر قرار داده است. ارمنستان در برنامه پنج ساله ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۱، روابط با روسیه را دیگر «ائتلاف راهبردی» توصیف نکرده و روسیه در ترتیب اولویت‌های سیاست خارجی این کشور، پس از جمهوری آذربایجان، ترکیه، ایران، گرجستان، اتحادیه اروپا، آمریکا و فرانسه قرار گرفته است. هم‌زمان، آینده پایگاه نظامی روسیه در گیومری نیز با تردیدهایی مواجه شده است. این تحولات به معنای خروج فوری روسیه از قفقاز نیست، اما از کاهش انحصار سنتی مسکو بر محیط امنیتی منطقه حکایت دارد.

برای ایران، هر تغییر در موازنه امنیتی قفقاز مستقیماً با جغرافیای اتصال کشور ارتباط پیدا می‌کند. تضعیف انحصار روسیه از یک سو می‌تواند فضای بیشتری برای تهران ایجاد کند، اما ازسوی‌دیگر، افزایش نقش ترکیه و جمهوری آذربایجان در شبکه‌های ترانزیتی می‌تواند مسیرهایی را تقویت کند که ممکن است الزاماً با منافع ایران هم‌راستا نباشند.

دالان موسوم به زنگزور و کریدور میانی؛ رقابت بر سر «قابل اتصال بودن»

رقابت میان کریدور شمال – جنوب ایران و مسیر میانی، صرفاً رقابت دو خط ریلی نیست. مسیر میانی با عبور از چین و آسیای مرکزی، دریای خزر، جمهوری آذربایجان، گرجستان و ترکیه، در حال تبدیل‌شدن به شبکه‌ای چندلایه از حمل‌ونقل، انرژی، ارتباطات دیجیتال و سرمایه‌گذاری است. جمهوری آذربایجان در سال ۲۰۲۵ به مشارکت کامل در نشست‌های مشورتی سران آسیای مرکزی راه یافت و در تابستان ۲۰۲۶ نیز روابط خود را با ازبکستان، قرقیزستان، ترکمنستان و دیگر کشورهای آسیای مرکزی گسترش داد. این روند نشان می‌دهد باکو در پی آن است که از یک کشور عبوری در قفقاز به حلقه اتصال قفقاز، خزر و آسیای مرکزی تبدیل شود.

در این چارچوب، طرح‌های مرتبط با دالان موسوم به زنگزور باید بخشی از معماری گسترده‌تر اتصال منطقه‌ای دیده شوند. اتصال سرزمین اصلی جمهوری آذربایجان به نخجوان از طریق جنوب ارمنستان، در صورت اجرایی‌شدن، می‌تواند پیوند مستقیم‌تری میان جمهوری آذربایجان، ترکیه و شبکه کریدور میانی ایجاد کند؛ بنابراین، مسئله فقط عبور یک خط ریلی نیست، بلکه احتمال شکل‌گیری شبکه‌ای است که سهم ایران را در اتصال قفقاز به آسیای مرکزی و اروپا کاهش دهد.

در مقابل، ایران برای جلوگیری از چنین وضعیتی، راهبرد «تنوع‌بخشی مسیرها» را دنبال کرده است. تحلیل شورای روابط بین‌الملل روسیه درباره سیاست ترانزیتی ایران، مسیرهای عبوری از جمهوری آذربایجان و همچنین مسیر ایران – ارمنستان – گرجستان را مکمل یکدیگر می‌داند و بر اهمیت توسعه راه‌آهن رشت – آستارا و پیوند کریدورهای شمالی با بنادر و شبکه‌های جنوبی ایران تأکید می‌کند.

ترکیه؛ توسعه ظرفیت ژئوپلیتیکی فراتر از موازنه‌گری

افزایش نقش ترکیه را نمی‌توان صرفاً با مفهوم «موازنه میان شرق و غرب» توضیح داد. مطالعه اخیر مؤسسه آلمانی SWP تأکید می‌کند مسئله مهم‌تر، توانایی آنکارا برای استفاده عملی از روابط متنوع خود است؛ یعنی اینکه ترکیه چگونه از ظرفیت‌های مختلف برای افزایش نقش خود در محیط پیرامونی بهره می‌گیرد.

این موضوع در قفقاز و آسیای مرکزی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. پیوندهای فرهنگی و زبانی ترکیه با گروه موسوم به جمهوری‌های ترک‌زبان، در کنار سرمایه‌گذاری، همکاری دفاعی، انرژی و حمل‌ونقل، به آنکارا امکان می‌دهد نفوذ خود را از طریق شبکه‌ای از اتصالات تقویت کند. از منظر منتقدان سیاست ترکیه، این روند می‌تواند با خوانش‌های پان‌ترکیستی نیز پیوند بخورد؛ اما از نظر تحلیلی، بهتر است آن را مجموعه‌ای از ابزارهای ژئوپلیتیکی، اقتصادی و هویتی دانست.

هم‌زمان، تغییرات داخلی ترکیه و روند جدید مرتبط با خلع سلاح پ.ک.ک. نیز می‌تواند دامنه مانور منطقه‌ای آنکارا را افزایش دهد. شورای امور بین‌الملل روسیه این روند را دارای پیامدهایی برای عراق، سوریه و محیط پیرامونی ایران می‌داند.

چین؛ سرمایه، شبکه و بازتولید وابستگی

چین در این رقابت بیش از آنکه از طریق ایجاد یک کریدور واحد عمل کند، با پیونددادن شبکه‌های موجود به اقتصاد خود نقش می‌گیرد. نمونه روشن آن، فعال‌شدن مسیر ریلی چین – آسیای مرکزی – ایران است؛ قطار نخست شامل ۵۵ واگن از سین‌کیانگ وارد قزاقستان شده و قرار است از مسیر قزاقستان، ازبکستان و ترکمنستان به ایران برسد. تداوم این روند می‌تواند ظرفیت اتصال ایران به شبکه زمینی چین را افزایش دهد و آسیای مرکزی را نیز به حلقه مهمی در تجارت ایران و چین تبدیل کند.

ازسوی‌دیگر، قزاقستان در حال تثبیت جایگاه خود به‌عنوان یک «قدرت میانی» و اتصال‌دهنده چین، روسیه، اروپا، ترکیه و دیگر مراکز قدرت است. مسیر ترانس‌خزر نیز برای آستانه صرفاً مسیر حمل‌ونقل نیست و با لجستیک، دیجیتالی‌شدن گمرک و صنایع پیرامونی پیوند خورده است. این وضعیت نشان می‌دهد چین و بازیگران آسیای مرکزی الزاماً در پی انتخاب میان کریدورهای رقیب نیستند و می‌کوشند از هم‌پوشانی مسیرها برای افزایش قدرت چانه‌زنی خود استفاده کنند.

تحریم؛ عامل تعیین‌کننده در رقابت ترانزیتی

یکی از مهم‌ترین محدودیت‌های این مسیرها، تحریم‌های فراسرزمینی آمریکاست. گزارش‌های اخیر درباره آسیای مرکزی هشدار می‌دهند که تحریم‌های ثانویه می‌توانند حتی مبادلاتی را که از نظر حقوقی ممنوع نیستند، با مشکل مواجه کنند؛ زیرا بانک‌ها، شرکت‌های بیمه و حمل‌ونقل ممکن است برای کاهش ریسک، بیش از حد از همکاری با مسیرهای مرتبط با ایران اجتناب کنند. در چنین شرایطی، ساخت راه‌آهن یا بندر به‌تنهایی برای موفقیت یک مسیر ترانزیتی کافی نیست و نظام مالی و بیمه‌ای لازم برای استفاده از آن نیز باید وجود داشته باشد.

این مسئله به روابط چین با ایران نیز سرایت می‌کند. استفاده از آسیای مرکزی برای انتقال کالا به ایران می‌تواند آسیب‌پذیری برخی مبادلات را کاهش دهد، اما هم‌زمان کشورهای واسط را در معرض فشارهای تحریمی بیشتری قرار می‌دهد. در نتیجه، موفقیت کریدورهای ایران همان‌قدر که به زیرساخت وابسته است، به توانایی تهران و شرکای آن برای مدیریت ریسک تحریم نیز بستگی دارد.

راهبرد مطلوب

در چنین شرایطی، راهبرد واقع‌بینانه ایران باید جلوگیری از تبدیل‌شدن خود به «حلقه حذف‌شده» در معماری جدید اتصال اوراسیا باشد. تحقق این هدف به اقداماتی مانند تسریع پروژه رشت – آستارا، توسعه اتصال ریلی و جاده‌ای به آسیای مرکزی، تقویت بنادر جنوبی و پیوند آن‌ها با شمال، فعال‌سازی مسیر ایران – ارمنستان – گرجستان و ایجاد ترتیبات مالی و بیمه‌ای برای کاهش اثر تحریم‌ها نیاز دارد.

در سطح دیپلماتیک نیز تهران می‌تواند هم‌زمان با باکو، ایروان، آستانه، آنکارا، مسکو و پکن تعامل کند و صحنه را به گونه‌ای بیاراید که رقابت به «بازی با حاصل‌جمع صفر» تبدیل نشود. همکاری با جمهوری آذربایجان در مسیرهای مکمل و گفت‌وگو با ارمنستان درباره ترتیبات حمل‌ونقل نیز می‌تواند به حفظ گزینه‌های ایران کمک کند.

در نهایت، رقابت ترانزیتی قفقاز و آسیای مرکزی بیش از آنکه بر سر تصاحب یک کریدور باشد، بر سر کنترل «شبکه اتصال» است. اگر ایران بتواند چند مسیر مکمل را هم‌زمان فعال و جایگاه خود را در شبکه چین، آسیای مرکزی، روسیه و قفقاز حفظ کند، تحولات منطقه الزاماً به کاهش عمق ژئوپلیتیکی آن منجر نخواهد شد. در غیر این صورت، ترکیب نفوذ فزاینده ترکیه، اتصال فرامرزی جمهوری آذربایجان و آسیای مرکزی و سرمایه و شبکه چین می‌تواند بخشی از مزیت جغرافیایی ایران را به نفع رقبا تغییر دهد.