عباس یونسیان – کارشناس مسائل دفاعی

تغییر ماهیت کنترل دریا

قدرت دریایی مدت‌ها با ناوهای بزرگ، زیردریایی‌ها، هواپیماهای مستقر بر ناو و توان حفاظت از خطوط کشتیرانی سنجیده می‌شد. اما جنگ‌های اخیر، از دریای سیاه تا خلیج‌فارس و دریای سرخ، نشان داده‌اند که شناورهای سطحی بدون سرنشین می‌توانند مأموریت‌های شناسایی، حمله، فریب، نجات و پشتیبانی لجستیکی را با هزینه کمتر انجام دهند. مقاله اندیشکده صهیونیستی جینسا درباره گسترش جنگ با ماشین‌آلات نظامی بدون سرنشین به آب‌های آزاد گزارش می‌دهد که در ۱۴ سپتامبر، یک شناور بدون سرنشین اوکراینی به شناوری روسی از همین نوع در دریای سیاه حمله کرد. این تحلیل همچنین از استفاده آمریکا از شناورهای تهاجمی بدون سرنشین علیه تأسیساتی زیردریایی و دریایی در ایران در ماه ژوئیه خبر می‌دهد.

این تحولات به معنای بی‌فایده شدن ناوهای بزرگ نیست، بلکه نشان می‌دهد انحصار آنها در اعمال کنترل دریا کاهش یافته است. شناورهای ارزان و پرتعداد می‌توانند مدافع را به استفاده از رهگیرهای گران‌قیمت، رادارها و نیروی انسانی پرهزینه وادار کنند. بااین‌حال، کارایی این شناورها به شناسایی، ارتباطات، هدایت و مقاومت در برابر جنگ الکترونیک وابسته است. ازاین‌رو، مزیت اصلی در ترکیب سامانه‌های کوچک، شبکه اطلاعاتی و پلتفرم‌های سرنشین‌دار نهفته است و این به معنای جایگزینی کامل یک فناوری با فناوری دیگر نیست.

انصارالله و گسترش میدان نبرد به آبراهه‌ها

حملات انصارالله به کشتیرانی و زیرساخت‌های عربستان، پیوند جنگ ساحلی با امنیت انرژی و تجارت جهانی را آشکار کرده است. اندیشکده اوراسیا ریویو در دو مقاله، بر ارتباط تهدیدهای هرمز و باب‌المندب تأکید می‌کند. افزایش خطر در هر یک از این گلوگاه‌ها حتی اگر به توقف همه ترددها نینجامد، می‌تواند شرکت‌های کشتیرانی را به انتخاب مسیرهای طولانی‌تر، پذیرش هزینه بیمه بالاتر و بازتنظیم برنامه‌های لجستیکی وادار کند.

پژوهشگران اندیشکده جینسا نیز استدلال می‌کنند که پیشروی ساحلی و کنترل مواضع نزدیک باب‌المندب می‌تواند تهدید را از موشک‌ها و پهپادهای دوربرد به توپخانه و راکت‌های کوتاه‌برد گسترش دهد. نکته راهبردی این تحلیل آن است که نزدیکی جغرافیایی مهاجم به مسیر عبور کشتی‌ها، دفاع دریایی را پیچیده‌تر می‌کند و نیاز به حفاظت مستمر را افزایش می‌دهد.

راهبرد آمریکا و محدودیت پیروزی در هرمز

مقاله «در نبرد هرمز چه چیزی درباره پیروزی اشتباه فهمیده شد؟» در نشریه آمریکن کانسرویتیو، تصور ساده‌انگارانه از کنترل آبراهه با اتکا به برتری دریایی را نقد می‌کند. قدرت دریایی می‌تواند کشتی‌ها را اسکورت کند و مواضع ساحلی را هدف بگیرد، اما تضمین عبور تجاری در برابر مین، موشک ساحلی، پهپاد و اختلال اطلاعاتی به منابع زیادی نیاز دارد. حتی تسلط نظامی بر مسیر نیز مانع افزایش نرخ بیمه یا تغییر مسیر کشتی‌ها به دلیل مخاطرات باقی‌مانده نمی‌شود.

این تفاوت میان برتری نظامی و امنیت اقتصادی اهمیت اساسی دارد. گزارش گروه بین‌المللی بحران درباره عوامل مؤثر بر بازار انرژی نشان می‌دهد که پیامدهای جنگ علاوه بر حجم حملات، به ذخایر، ظرفیت پالایش، مسیرهای جایگزین، واکنش تولیدکنندگان و انتظارات بازار نیز وابسته است. پایگاه اینترنتیResponsible Statecraft نیز هشدار می‌دهد که افزایش تردد نفتکش‌ها از هرمز لزوماً به معنای بازگشت وضعیت عادی نیست؛ به‌ویژه اگر قیمت‌ها همچنان بالا بمانند، ذخایر مصرف شوند و ناامنی ادامه یابد؛ بنابراین، معیار موفقیت آمریکا فقط بازگشایی موقت مسیر نیست، بلکه ایجاد شرایطی است که تجارت با هزینه و ریسک قابل‌پیش‌بینی ادامه پیدا کند.

آسیب‌پذیری پالایشگاه‌ها و زنجیره تأمین

مقاله «جنگ پالایشگاه و آسیب‌پذیری جامعه مدرن» بر وابستگی زیرساخت‌های انرژی به تأسیسات متمرکز و شبکه‌های پیوسته تأکید می‌کند. پالایشگاه‌ها، پایانه‌های صادراتی، خطوط لوله و مخازن ذخیره‌سازی اهدافی بزرگ و قابل‌شناسایی‌اند و حفاظت کامل از همه اجزای آن‌ها دشوار است. حمله محدود به یک گره حیاتی می‌تواند تولید و صادرات را مختل کند و از طریق افزایش هزینه حمل‌ونقل و بیمه، اقتصادهای دوردست را نیز تحت‌تأثیر قرار دهد.

این آسیب‌پذیری، منطق جنگ نامتقارن را تقویت می‌کند. بازیگری که از ناوگان بزرگ یا قدرت هوایی هم‌سطح برخوردار نیست، می‌تواند با حملات کم‌هزینه، مین‌ریزی، شناورهای بدون سرنشین و تهدید زیرساخت‌های ساحلی، طرف مقابل را به‌صرف هزینه دفاعی بسیار بیشتر وادار کند. بااین‌حال، اختلال طولانی‌مدت در تجارت به اقتصاد کشورهای منطقه نیز آسیب می‌زند و ممکن است زمینه تشکیل ائتلاف‌های تازه برای حفاظت از مسیرها را فراهم کند که البته میزان موفقیت این ابتکارات کاملا زیر سوال است.

پیامدهای راهبردی برای امنیت انرژی

مقاله اندیشکده آمریکایی «مرکز سیاست امنیتی» درباره اهمیت شهپادها برای امنیت تایوان نشان می‌دهد که پلتفرم‌های ارزان و پراکنده می‌توانند بازدارندگی ایجاد کنند و عملیات آبی‌خاکی را دشوار سازند. منطق مشابهی در خلیج‌فارس نیز به بازیگران امکان می‌دهد در کنار موشک‌ها و پهپادها، از ابزارهای دریایی کم‌هزینه نیز استفاده کنند. در مقابل، آمریکا و متحدانش ناچارند از دفاع نقطه‌ای در برابر هر وسیله به سمت شبکه‌های شناسایی مشترک، رهگیری توزیع‌شده و استفاده از شناورهای بدون سرنشین دفاعی حرکت کنند.

این تحولات برای ایران، اهمیت جنگ الکترونیک، دفاع ساحلی، آگاهی دریایی و مدیریت مخاطرات را افزایش می‌دهد؛ اما توان ایجاد اختلال با توان کنترل پایدار آبراهه یکسان نیست. فشار دریایی ممکن است قدرت چانه‌زنی ایجاد کند، ولی تبدیل آن به نتیجه سیاسی به دیپلماسی نیاز دارد. در غیر این صورت، احتمال شکل‌گیری ائتلاف‌های مقابله‌ای و تحمیل هزینه بر اقتصاد منطقه افزایش خواهد یافت.

در نهایت، نبرد آبراهه‌ها صرفاً رقابت ناوها و پهپادها نیست، بلکه رقابت بر سر حفظ یا مختل‌کردن شبکه‌ای از انرژی، تجارت، اطلاعات و اعتماد بازار است. برتری واقعی زمانی شکل می‌گیرد که توان نظامی بتواند امنیت پایدار جریان کالا را تضمین کند؛ هدفی که حتی برای قدرت‌های دریایی بزرگ نیز به‌آسانی قابل‌دستیابی نیست.