عباس دارایی – کارشناس مسائل غرب آسیا

رفتار عربستان سعودی را نمی‌توان صرفاً با اتحاد ثابت با آمریکا یا تقابل احتمالی مستقیم با ایران توضیح داد. جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران و تشدید درگیری در یمن، ریاض را وادار کرده است میان اتکای صرف به توان نظامی واشنگتن، حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی، جلوگیری از گسترش جنگ و حفظ برنامه‌های توسعه اقتصادی خود توازن برقرار کند. عربستان همچنان به آمریکا نیاز دارد، اما هم‌زمان می‌کوشد هزینه وابستگی کامل به یک حامی خارجی را کاهش دهد.

اقتصاد عربستان؛ مقاوم اما آسیب‌پذیر

یکی از نتایج بحران اخیر، آشکارشدن شکاف میان ظرفیت مالی عربستان و آسیب‌پذیری فیزیکی اقتصاد آن است. گزارش شورای آتلانتیک در یک آزمون تنش فرضی، توقف کامل صادرات نفت عربستان تا پایان ۲۰۲۶ را بررسی کرده است. بر اساس این سناریو، حدود ۷۵ میلیارد دلار از درآمد صادرات نفتی و ۲۰۳ میلیارد ریال از درآمدهای نفتی دولت عربستان از دست می‌رود؛ بااین‌حال، ذخایر مالی، دارایی‌های خارجی، ظرفیت استقراض و نسبت نسبتاً پایین بدهی دولت به تولید ناخالص داخلی می‌تواند مانع تبدیل فوری شوک به بحران مالی شود.

اما همان گزارش هشدار می‌دهد که اقتصاد عربستان ممکن است پیش از «شکست مالی» با «شوک زیرساختی و ژئوپلیتیکی» روبه‌رو شود. تولید نفت از حدود ۱۰.۹ میلیون بشکه در روز در فوریه به ۶.۲ میلیون بشکه در اوت کاهش‌یافته و خط لوله شرق – غرب که برای دورزدن تنگه هرمز طراحی شده بود، پیش از حملات ۱۰ و ۱۱ سپتامبر حدود ۴ تا ۵ میلیون بشکه در روز ظرفیت عملیاتی داشته است؛ بنابراین، ریاض منابع مالی برای تحمل بخشی از شوک دارد، اما نمی‌تواند با پول، پالایشگاه یا خط لوله آسیب‌دیده را کاملاً جایگزین کند.

یمن و زنجیره آسیب‌پذیری عربستان

تشدید حملات انصارالله این آسیب‌پذیری را بیشتر کرده است. گزارش‌های منتشرشده از گسترش تهدیدهای موشکی و پهپادی علیه ریاض، ینبع، طائف و مناطق جنوبی و نیز افزایش فشار بر کشتیرانی در دریای سرخ و باب‌المندب خبر می‌دهند. گزارش گروه بحران بین‌المللی نیز جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران را از عوامل تشدید دوباره درگیری در جبهه یمن می‌داند و تأکید می‌کند که حملات انصارالله فشار بر صادرات نفت عربستان و کشتیرانی را افزایش داده است.

در نتیجه، خلیج‌فارس، خاک عربستان، خط لوله شرق – غرب و دریای سرخ به یک زنجیره امنیتی واحد تبدیل شده‌اند. مسیر جایگزین هرمز نیز مصون نیست و پایگاه اینترنتی «Responsible Statecraft» استدلال می‌کند که حمله به تأسیسات نفتی، خطوط لوله و مسیرهای صادراتی نشان داده است اتکای صرف عربستان به قدرت آمریکا لزوماً به معنای توانایی واشنگتن برای جلوگیری از هر حمله‌ای نیست.

تضمین واشنگتن؛ حمایت واقعی یا مبهم؟

در این شرایط، اظهارات مارکو روبیو درباره پایبندی آمریکا به تعهدات دفاعی در قبال عربستان برای ریاض اهمیت دارد، اما دامنه این تعهد روشن نیست. روبیو گفت واشنگتن «به تعهدات خود عمل خواهد کرد»، اما نگفت که در صورت تشدید بحران، آمریکا مستقیماً وارد جنگ خواهد شد. تحلیل‌های مرکز مطالعات خلیج‌فارس و چتم هاوس نیز میان پشتیبانی نظامی و ورود مستقیم تفاوت می‌گذارند؛ حمایت آمریکا می‌تواند شامل تجهیزات، اطلاعات، تصاویر ماهواره‌ای، برنامه‌ریزی عملیاتی و تقویت دفاع باشد.

در اینجا شکاف میان «امنیت قابل‌اتکا» از نگاه ریاض و «حمایت کافی برای حفظ توازن» از نگاه واشنگتن آشکار می‌شود. ازسوی‌دیگر، «Responsible Statecraft» معتقد است رویکرد «آمریکا اول» شرکای منطقه‌ای را به سمت کاهش وابستگی به یک قدرت خارجی سوق می‌دهد.

عربستان میان واشنگتن، آنکارا، اسلام‌آباد و پکن

تأسیس پیمان دفاع مشترک مکه میان عربستان، پاکستان و ترکیه در همین چارچوب اهمیت دارد. این پیمان جایگزین اتحاد امنیتی با آمریکا نیست، اما می‌تواند لایه‌ای مکمل به امنیت ریاض اضافه کند. گروه بحران بین‌المللی نیز ترتیبات دریای سرخ و گروه آر ۴، شامل عربستان، ترکیه، مصر و پاکستان را بخشی از ساختار امنیتی متنوع‌تر پیرامون دریای سرخ می‌داند.

چین نیز گزینه مکمل دیگری است. «Responsible Statecraft» استدلال می‌کند فشار جنگ می‌تواند روابط ریاض و پکن را نزدیک‌تر کند؛ اما این به معنای جایگزینی کامل آمریکا نیست، بلکه ازاین‌جهت است که چین هم‌زمان با ایران و کشورهای خلیج‌فارس ارتباط دارد و می‌تواند در اقتصاد، فناوری و دیپلماسی نقش مکمل داشته باشد. بدین ترتیب، عربستان می‌تواند نوعی «چند لایه‌سازی امنیتی» ایجاد کند که در آن آمریکا منبع اصلی حمایت نظامی، پاکستان و ترکیه شرکای منطقه‌ای و چین شریک اقتصادی و دیپلماتیک باقی بمانند.

فرصت دیپلماتیک ایران

برای ایران، این وضعیت می‌تواند فرصتی برای بازتعریف روابط با ریاض ایجاد کند. نقطه مشترک دو کشور، ضرورت جلوگیری از سرایت جنگ به تأسیسات انرژی، مسیرهای کشتیرانی و اقتصاد منطقه است. ازاین‌رو، گفت‌وگو درباره امنیت خلیج‌فارس و دریای سرخ، حفاظت از زیرساخت‌های انرژی، عدم هدف‌گیری تأسیسات غیرنظامی و مدیریت بحران می‌تواند در کنار رقابت ژئوپلیتیکی، به حوزه‌ای از منافع مشترک تبدیل شود.

این رویکرد در شرایطی اهمیت بیشتری دارد که عربستان محدودیت‌های تضمین امنیتی آمریکا را ارزیابی می‌کند. ریاض ممکن است همچنان به واشنگتن تکیه کند، اما تجربه حملات به خاک و زیرساخت‌هایش نشان داده است که قدرت بازدارنده یک متحد خارجی لزوماً با توانایی جلوگیری از همه هزینه‌های جنگ برای شریک منطقه‌ای یکسان نیست.

در نهایت، رفتار عربستان را باید در چارچوب سیاستی چندوجهی فهم کرد: حفظ ائتلاف با آمریکا، توسعه ترتیبات امنیتی منطقه‌ای، جلوگیری از فرسایشی شدن جنگ یمن، حفاظت از برنامه اقتصادی و گسترش ارتباط با چین و دیگر قدرت‌ها. این رویکرد لزوماً به معنای فاصله‌گیری از واشنگتن نیست، بلکه تلاشی برای کاهش ریسک وابستگی کامل است.

برای ایران، مهم‌ترین پیام این تحول آن است که شکاف میان «تعهد امنیتی آمریکا» و «امنیت واقعی عربستان» می‌تواند به عرصه‌ای برای دیپلماسی تبدیل شود. بحران اخیر، انگیزه ریاض برای تنوع‌بخشی امنیتی و حفظ کانال ارتباطی با تهران را افزایش داده است؛ در چنین شرایطی، امنیت پایدار خلیج‌فارس و دریای سرخ بیش از گذشته به سازوکارهای منطقه‌ای و گفت‌وگو میان قدرت‌های اصلی وابسته شده است.