رأی مصر به قطعنامه روسیه در خصوص بحران سوریه در شورای امنیت در 9 اکتبر 2016 وجود اختلافات میان مصر و عربستان را نشان داد. در این باره عبدالله المعلمی سفیر عربستان در سازمان ملل از این رفتار مصر علنا انتقاد کرد و پس از آن تنها دو روز پس از نشست شورای امنیت، دولت عربستان نارضایتی خود را با اتخاذ برخی از اقدامات از جمله فراخوانی احمد القطان سفیر خود در قاهره نشان داد.

کارگروه تحلیل سیاست ها در مرکز عربی مطالعات و پژوهش سیاست ها در این باره نوشت: پس از آن شرکت سعودی آرامکو  توقف ارسال محموله سوخت به مصر در چهارچوب بسته کمک های عربستان به مصر را متوقف نمود. هم چنین ارسال کمک مالی عربستان بر اساس برنامه فراهم نمودن بسته جدید کمک های اقتصادی عربستان به مصر پس از امضای توافق انتقال حاکمیت دو جزیره تیران و صنافیر از مصر به عربستان در هنگام سفر ملک سلمان به قاهره در آوریل گذشته متوقف شد.

پیشینه و زمینه های تنش در روابط دو کشور

روابط مصر و عربستان در دوره گذشته شاهد اختلافاتی بود و گاهی این اختلافات از طریق مواضع دو کشور نمایان می شد. این اختلافات در دیدگاه های دو کشور درباره بحران ها و مسائل منطقه ای از جمله بحران سوریه، بحران یمن، موضع گیری در برابر نقش ایران در منطقه و روابط با ترکیه به خوبی روشن است. بر این اساس با وجود تلاش طرف های رسمی در دو کشور برای رد وجود اختلاف و القای وجود هماهنگی و توافق میان دو طرف، بحران اخیر در شورای امنیت و رأی مصر به نفع طرح روسیه، عمق اختلافات میان دو کشور را نشان داد. در این جا این سؤال مطرح می شود که آیا روابط میان دو کشور به سوی یک جدایی استراتژیک پیش می رود؟ در پاسخ به این سوال  به مهمترین مسائل مورد اختلاف دو کشور که باعث تنش در روابط فیمابین شده اشاره می شود.

۱- دیدگاه های متفاوت در باره نقش ایران

با افزایش نقش آفرینی ایران در منطقه به ویژه پس از به قدرت رسیدن جریان انصارالله در صنعا، ریاض با حساسیت شدیدی هرگونه تعارض با سیاست های خود را دنبال نمود. در این باره عربستان خواستار به وجود آمدن یک موضع عربی یکپارچه برای محاصره نفوذ ایران از دمشق تا صنعا و نقش آفرینی مؤثر مصر در این روند شد. در زمانی که رویارویی با نفوذ ایران به استراتژی دفاعی و امنیتی عربستان تبدیل شد، مصر مشترکات زیادی در نقش ایران و روسیه در درگیری های موجود در منطقه یافت. هم چنین توجه نظام مصر به سمت بازگشت به ایفای نقش های منطقه ای که محقق کننده حمایت بین المللی و منافع اقتصادی برای این کشور است، باعث شد مصر موضع خود را از موضع عربستان درباره  رابطه با ایران جدا نماید.

۲- بحران سوریه و نقش روسیه

بحران سوریه و موضع گیری در برابر مداخله نظامی روسیه در این کشور نقطه اوج تعارض عربستان و مصر می باشد. عربستان با قدرت در برابر سیاست های روسیه در سوریه ایستاده است و از توسعه روابط ایران و روسیه نگران است. هم چنین مسکو مهمترین پشتوانه بین المللی تهران و شریک آن در حمایت نظامی از نظام سوریه به شمار می آید. این در حالی است که عربستان با روسیه در بازار جهانی نفت که در دوسال گذشته شاهد نوسانات زیادی بود، رقابت دارد و عربستان بر این باور است که ایران و روسیه تلاش می کنند شروط معینی را در باره میزان سهم ها و قیمت ها تحمیل نمایند. در زمانی که عربستان بر ضرورت برکناری بشار اسد اصرار دارد، قاهره حفظ نظام بشار اسد را همسو با ضرورت حفظ نظام عربی قدیم می داند. این در حالی است که سفرهای رسمی آشکار و غیر آشکار متعددی از سوی سوریه در سطوح امنیتی بلند پایه به مصر صورت گرفت که آخرین آن سفر علی مملوک رئیس دفتر امنیت ملی سوریه به قاهره بود. به شکل کلی می توان گفت مواضع قاهره و سیاست های آن در برابر مسأله سوریه کاملا از مواضع عربستان به دور است و قاهره تلاش می کند با مسکو و شرکای عرب دیگری جدای عربستان هماهنگی نماید.

۳- اوضاع اقتصادی و بحران یمن

روابط اقتصادی عربستان و مصر فراتر از مسأله حمایت مالی عربستان از عبدالفتاح السیسی رئیس جمهور مصر است. بیشترین تعداد کارگران عربی در عربستان، کارگران مصری هستند و اقتصاد عربستان تکیه زیادی بر این کارگران دارد. هم چنین مصری ها بیش از یک چهارم بازار گردشگری دینی در عربستان را تشکیل می دهند. علاوه بر این عربستان بزرگترین سرمایه گذار عربی در اقتصاد مصر به شمار می آید، به شکلی که ارزش مبادلات تجاری دو کشور در سال ۲۰۱۵ به ۶.۳ میلیارد دلار رسید. از نظر استراتژیک قاهره کنترل راه های عبور و مرور  کانال سوئز که شاهراه اصلی حرکت نفت کشورهای عربی به سمت غرب به شمار می آید، را در دست دارد. اما در سایه تنگنای اقتصادی که نظام مصر با آن روبروست، حمایت مالی عربستان بالغ بر ۳۰ میلیارد دلار به شکل نفتی و سپرده های مالی به طناب نجاتی برای مصر برای رویارویی با خشم مردمی ناشی از اوضاع نابسامان اقتصادی به شمار می آید. بر این اساس عربستان از برگه حمایت مالی به عنوان ابزاری اصلی در کنترل رفتار منطقه ای مصر استفاده می نماید. در سال گذشته این امر به وضوح در موافقت مصر با مشارکت در ائتلاف عربی شکل گرفته از سوی عربستان برای مداخله نظامی در یمن مشاهده شد. با وجود موافقتی که قاهره با این اقدام عربستان نشان داد، اما گام هایی که نهاد نظامی مصر اتخاذ نمود خیلی کمتر از سطح توقع عربستان بود و مشارکت اندک مصر در ائتلاف عربستان از جمله دلایل طولانی شدن مدت جنگ یمن و محقق نشدن اهداف اعلام شده در عملیات موسوم به طوفان قاطعیت بود. امروز به خوبی آشکار شده است که جنگ عربستان علیه یمن از دلایل اصلی اختلافات کنونی میان قاهره و ریاض به شمار می آید.

۴- اختلاف دیدگاه درباره اوضاع لیبی

مواضع عربستان و مصر درباره اوضاع لیبی در تعارض است. اختلاف مواضع قاهره و ریاض در لیبی انعکاسی از اختلاف در سوریه است. همان گونه که یمن عمق استراتژیک عربستان به شمار می آید، لیبی نیز عمق استراتژیک مصر به شمار می آید. این در حالی است که عربستان در لیبی دیدگاه های متفاوتی از تحرکات عبدالفتاح سیسی در لیبی مطرح می نماید و عربستان در پرونده لیبی مواضعی به دور از حمایت گسترده قاهره از نیروهای خلیفه حفتر اتخاذ نموده است.

نتیجه گیری

روند مواضع قاهره و ریاض نشان می دهد که زبان دیپلماسی که دو طرف از طریق آن اختلافات خود را در پشت آن پنهان می نمودند، دیگر قادر به پنهان نمودن شکاف های موجود در روابط دو طرف نیست. بر این اساس می توان عوامل اختلافات میان دو طرف را دو عامل اصلی دانست. عامل اول مربوط به درگیری بر سر نقش هریک از طرف ها و تلاش برای کسب جایگاه رهبری منطقه ای است. اما عامل دوم مربوط به اختلاف دیدگاه هریک از دو کشور درباره حقیقت تهدیدات پیش روی آنها و نیز مواضع هریک در برابر تمامی مسائل منطقه ای و بین المللی است. این اختلافات قاهره و ریاض را در برابر دو احتمال قرار می دهد. احتمال اول؛ به وجود آمدن یک جدایی استراتژیک میان دو طرف است که بر اساس آن مصر به محور مخالف عربستان می پیوندد اما این مسأله به آن معناست که مصر کمک های مالی عربستان را از دست خواهد داد. اما احتمال دوم و قوی تر؛ ادامه روابط دو طرف از باب نیاز هریک به دیگری و اداره اختلافات به شیوه ای است که در آن میزان معینی از همکاری و هماهنگی وجود دارد. این گزینه به نظام سیسی اجازه می دهد، از عربستان باج خواهی نماید بدون آن که در مقابل چیز واقعی ای در اختیار عربستان قرار دهد. هم چنین این همکاری شکننده به عربستان اجازه می دهد مانع پیوستن مصر به اردوگاه مخالف آن شود و نیز مانع حرکت مصر به سمت بی ثباتی ناشی از توقف کمک های مالی عربستان می شود.