ایمی جی. نلسون، محقق شورای روابط خارجی آمریکا در تحلیلی که این اندیشکده منتشر کرد، با تاکید بر این گزاره نوشت: پادمان‌های هسته‌ای همانند آن دسته از مقرراتی است که از دل نشست‌های قبلی امنیت هسته‌ای سر برآورده است و نقش بسیار مهمی در محافظت از جهان در برابر تهدیدات امنیتی ایفا می‌کند.

در اوج روزهای جنگ سرد کنترل تسلیحات باعث شکل گیری معاهدات رسمی شد و این امر به نوبه خود منجر به کاهش قابل توجه در زرادخانه هسته‌ای کشورها به منظور کاهش تهدید جنگ هسته‌ای شده است. البته تهدیدهای امنیتی هم تغییر کرده است. از این رو تفکر و نگرش ما درباره کنترل تسلیحات نیز باید تغییر کند.

از دهه 1970 پادمان‌هایی که باعث کاهش و ایمن سازی مواد هسته‌ای قابل استفاده و شفافیت در زرادخانه‌های کشورها می شود، به طور فزاینده‌ای در موافقتنامه‌های کنترل تسلیحات به امر رایج و مرسومی بدل شده‌است و ابزار مهمی برای حفاظت از تهدیدات مربوط به سهل‌انگاری و اهمال کاری در حفاظت از مواد هسته‌ای به شمار می‌رود.

به هر حال تغییری در راهبرد پادمان‌ها مشاهده می‌شود و آن تغییر این است که به جای توجه به اینکه یک کشور چه تعداد و چه نوع سلاح در اختیار دارد، بر کنترل مواد خام هسته‌ای متمرکز می‌شود.

همزمان، وقتی اطلاعات فنی مورد نیاز برای ساخت سلاح اتمی به طور فزاینده‌ای در حوزه عمومی قابل دسترسی است، کشورها هم باید شبکه گسترده‌ای ایجاد کنند و هم جزئیات را برای مقابله با تهدید هسته‌ای بررسی کنند.

در نشست امنیت هسته‌ای تلاش شده تا گام‌های بیشتری برای تثبیت و تقویت یک معماری بین‌المللی جهت امنیت و ایمنی مواد هسته‌ای قبل از اینکه این مواد به دست بازیگران غیردولتی بیفتد، برداشته شود. با توجه به تهدیدات مبتلابه جهان امروز، تعهدات برای پذیرش پروتکل های پادمانی مورد توافق کشورها در این نشست‌ها به عنوان معاهدات ارزشمندی که در دوران طلایی کنترل تسلیحات حاصل شده، باید مورد توجه و بررسی قرار گیرد.

به نظر می‌رسد پادمان‌های هسته‌ای هیاهو و سر و صدای کمتری نسبت به دیگر معاهدات رسمی مربوط به زرادخانه‌های تسلیحاتی دارد. وقتی کشورها متعهد به اجرای پادمان‌ها می‌شوند، چنین تصمیم و تعهدی معمولا همراه با هیاهو و سر و صدا، مراسم نمایشی و عکس گرفتن، مراسم رسمی امضا، اعلام های عمومی در خصوص لازم‌الاجرا شدن یا امضای رسمی یا پایبندی به تعهدات یا اعلام اجتناب از جنگ هسته‌ای جهانی نیست.

با وجود موارد مذکور، موافقتنامه‌های غیررسمی می‌توانند مطلوب یا معاهدات الزام‌آور در برخی شرایط باشند.

به طور کلی جلب توجه و مشارکت عالی کشورها برای امضا و اجرای پادمان‌ها دشوار است. نشست امنیت هسته‌ای بدین منظور طراحی شده است تا توجه و مشارکت کشورها را در عالی‌ترین سطح جلب کند. به عنوان مثال همین مشکل مبتلابه کنفرانس تغییرات اقلیمی سازمان ملل است.

توافق هسته‌ای با ایران استاندارد جدیدی برای راستی‌آزمایی ایجاد کرده‌است و احتمالا معیاری برای موافقتنامه‌های آتی خواهد بود. البته استمرار توافق هسته‌ای با ایران منوط به پایبندی طرفین به تعهدات است. 

دلایل پذیرش پادمان

رژیم کنترل تسلیحات در بهبود امنیت و کاهش ابهام و نامعلومی موفق بوده است. به طور کلی تلاش‌های بین‌المللی در چارچوب کنترل تسلیحات به طور ملموس زرادخانه کشورها را که در نقاط مشخص جغرافیایی در داخل کشورها قرار دارد، محدود می‌کند. در چنین وضعیتی به طور فزاینده احتمال می‌رود بازیگران غیردولتی یک حمله هسته‌ای از یک مکان نامعلوم انجام دهند. از این رو، معاهدات قانونی و الزام‌آور اقدامات کشورها را محدود ساخته و پیامدهایی برای دولت‌ها دارد و به بازیگران غیردولتی که بسیار خطرناک هستند، توجهی نشده است. لذا در تهیه رژیم‌های جدید کنترل تسلیحات باید تهدیدهای امنیتی جدید از ناحیه بازیگران غیردولتی که مرز نمی‌شناسند، مورد توجه قرار گیرد.

محافظت از مواد هسته‌ای کشورها و تنظیم استانداردهای لازم در این خصوص، گام موثری برای مقابله با تهدید از ناحیه بازیگران غیردولتی به شمار می‌رود.

امروزه با افزایش سریع آگاهی از خطرات جدید، تلاش‌ها برای پذیرش استانداردهای بین المللی جهت امنیت مواد هسته‌ای ادامه دارد. در همین حال، اطلاعات فنی برای ساخت انواع مختلف سلاح‌ها به شکل دیجیتالی اشاعه یافته است و حتی برخی از این اطلاعات فنی در حوزه عمومی و آنلاین وجود دارد. بنابراین اگر فردی قصد پیگیری توانایی های سلاح هسته‌ای را داشته باشد، به آسانی به اطلاعات فنی دسترسی پیدا خواهد کرد.

تمرکز بر پادمان‌ها نشانه‌ای از تغییر در تفکر و نگرش ما درباره کنترل تسلیحات و محکم کردن ترتیبات امنیتی مربوط به موجود بودن و در دسترس بودن مواد هسته‌ای قابل استفاده برای ساخت بمب اتمی است.  

نشست امنیت هسته‌ای و تلاش‌ها برای حصول مجموعه‌ای از استانداردها جهت کنترل و نظارت بر مواد هسته‌ای قابل استفاده برای ساخت بمب اتمی می‌تواند الگویی برای امنیت سایبری باشد. حملات سایبری مرز نمی‌شناسد و از مرزها کشورها به راحتی عبور می‌کند و این حملات می‌تواند هم از سوی بازیگران غیردولتی و هم از ناحیه بازیگران دولتی حمایت شود. موضعی محکم در حمایت از استانداردهای پادمان از جانب نخبگان می‌تواند به تعهدات غیرالزام‌آور برای اجرای توافق‌های حاصله در نشست امنیت هسته‌ای منجر شود و الگویی جهت پرداختن به امنیت سایبری و دیگر موضوعات پیچیده جهانی باشد.

تمرکز جدید

کنترل تسلیحات همواره برای افزایش امنیت و کاهش موارد مجهول طراحی شده است. با وجود تغییر ماهیت تهدیدهای مبتلابه جهان امروز، می‌توانیم تامین امنیت را به عنوان مهم‌ترین هدف حفظ کنیم. البته تردیدهایی مبنی بر اینکه رژیم کنترل تسلیحات ابزار مناسبی برای حفظ هدف مذکور است، به طور مستمر مطرح می‌شود.

با توجه به گسترش و اشاعه دانش فنی در سراسر جهان، باید رهیافت دقیق در قبال امنیت اتخاذ کنیم و مسلما باید بدانیم که ظرفیت و توانایی برای ساختن سلاح در سراسر جهان وجود دارد. از این رو تمرکز قوی و تقویت شده بر پادمان‌‌های هسته‌ای برای حفاظت از مواد هسته‌ای بسیار حائز اهمیت است.

در همین حال، خطر جنگ جهانی هسته‌ای توسط بازیگران دولتی در مقایسه با استفاده بازیگران غیردولتی از مواد هسته‌ای جهت آسیب رساندن به جامعه بشری را پایین می دانیم.

پادمان‌ها به شکل های مختلف آینده کنترل هسته‌ای به شمار می‌روند. با توجه به تغییر ماهیت تهدیدها، دستگاه‌های امنیتی باید به گونه‌ای ارتقا یابند که بتوانند با تهدیدهای تغییر ماهیت داده، مقابله کنند. (به این ترتیب از نگاه آمریکایی) باید از نتایج و دستاوردهای نشست امنیت هسته‌ای به عنوان گامی در مسیر درست استقبال کنیم.

نقد و بررسی

آنچه از لا به لای سطور نویسنده مقاله برمی‌آید، به خوبی لایه های دیگری از اهداف برگزاری نشست امنیت هسته ای واشنگتن را به نمایش می گذارد؛ اینکه در چنین نشست هایی عرف ها‌ و الزامات جدیدی طراحی می شود و می تواند بر حقوق کشورها در آینده اثر گذار باشد.

در همین حال، نویسنده از تبعیض موجود در معاهده منع گسترش تسلیحات هسته ای دفاع ضمنی کرده است. این تبعیض که تا امروز هم ادامه دارد، از همان ابتدا اعضای معاهده منع گسترش تسلیحات هسته ای را به کشورهای دارنده تسلیحات هسته ای و کشورهای غیراتمی تقسیم بندی کرده است. این در حالی است که اگر کشورهای غیراتمی به اختیار خود از سلاح هسته ای صرف نظر کردند، توقع داشتند از حقوق هسته ای بهره مند و کشورهای اتمی خلع سلاح شوند.

شاید به دلیل همین ساختار شکننده است که کشورهایی که منفعت شان حفظ وضع موجود و امتیازات کنونی است، به سمت محدودیت آفرینی بیشتر برای سایر کشورها می روند.