جیمز دابینز، جفری مارتینی و فیلیپ گوردون در تحلیلی که اندیشکده رند منتشر کرد، با نگارش این مقدمه و اعتراف به اینکه حفظ نظام کنونی در دمشق برای مقابله با بحران در سوریه ضروری است، نوشتند: از همین رو در این مقاله به راهی برای پایان دادن به این جنگ خواهیم پرداخت که به نظر عملی ترین راه ممکن است.

جنگ سوریه در طول چهار سال گذشته به جنگ «هابزی» همه علیه همه تبدیل شده است که در آن مخالفان علیه دولت، سنی علیه شیعه، عرب علیه کرد و میانه‌رو علیه افراط‌گرا به نزاع پرداخته اند. این جنگ ده ها هزار ستیزه جوی خارجی را از اروپا، آمریکای شمالی و آفریقا به خود جذب کرده و نیروهای نظامی بیش از 10 کشور خارجی در آن دخیل هستند.

شاید پیش از این، براندازی حکومت بشار اسد به هزینه های انسانی، راهبردی، سیاسی و اقتصادی آن می‌ارزید اما دیگر زمان آن سپری شده است و فی الحال، ماندن یا رفتن بشار اسد صرفا یک گزینه مصلحتی بوده و آمریکا باید دنبال گزینه ای باشد که جنگ را به سرعت متوقف می کند.

برای رسیدن به صلح دو راه وجود دارد که در توالی با هم متفاوت هستند؛ اولی عبارتست از تمهید طرح سیاسی فراگیر بین جناح های سوری و حامیان خارجی شان و در پی آن، اجرای آتش‌بس و شروع فرایند بازسازی. رویکرد دوم هم عبارتست از توافق بر سر آتش بس فوری و به دنبال آن، شروع مذاکرات درباره نحوه بازسازی دولت و کشور سوریه.

واضح است که رویکرد اول ارجحیت دارد. اما متاسفانه اگر از توافق در مورد رهبری هم بگذریم، به نظر نمی رسد که جناح های درگیر سوری بر سر مقدمات جزئی دولت جدید سوریه به توافق برسند و بدون این توافق مقدماتی، جنگ دوباره آغاز شده و مذاکرات به شکست کشیده خواهد شد.

بنابراین، تمرکز بر آتش بس فوری  و به دنبال آن، تمهیدات مورد توافق بین المللی برای اجرای این آتش بس عملی به نظر می رسد. هر چند که این آتش بس شرط کافی برای حل و فصل سیاسی محسوب نمی شود، اما به نظر محتمل است.

مناطق امن به عنوان اساس صلح

هدف هر نوع طرح ثبات سوریه باید تامین امنیت تقریبا 6/16 میلیون سوری باشد که هنوز در این کشور ساکن هستند. پیشنهادات مطروحه، ضمن اذعان به سه واقعیت اساسی، این هدف را در کانون توجه خود دارند. اولا، چهار سال جنگ و صدها هزار کشته باعث شده که سوریه بر اساس  قوم و فرقه تقسیم شود. ثانیا، براندازی نظام توسط قدرت نظامی اپوزیسیون احتمال موفقیت چندانی ندارد. ثالثا، خطوط جبهه های فعلی باید اساس اصلی متارکه جنگ تلقی شود. با توجه به این واقعیت ها، تفویض قدرت به جوامع محلی و پذیرش مناطق مورد توافقی که تقسیمات قومی و خطوط نبرد فعلی را دربر گیرد، تنها امید برای توقف خونریزی در سوریه محسوب می شود. با این حال، جغرافیای قومی- فرقه ای سوریه با خطوط میدان های جنگ مطابقت ندارد و مناطق مربوط به عرب سنی تحت کنترل گروه های مختلف می باشد.

بنابراین، پیشنهاد ما ایجاد سه منطقه مورد توافق یعنی یک منطقه جغرافیایی پیوسته و دو منطقه ناپیوسته در سوریه است. اولی، مناطق پیوسته تحت کنترل نظام، شامل حومه جنوبی دمشق تا حمص، طرطوس، بنی یاس، و لاذقیه تا مرز ترکیه در مدیترانه. دومی مناطق ناپیوسته کردها شامل سرزمین های شمالی در شرق حلب تا حسکه و قامشلی و نیز مناطق بالای شمال غرب کشور که اکنون در کنترل کردهاست. منطقه سوم شامل دو منطقه ای است که عمدتا در کنترل مخالفان قرار دارد که یکی جنوب غرب کشور در اطراف درعا و دیگری در اطراف ادلب را در بر می گیرد.

چالش دیپلماتیک

هرچند که حصول توافق بر سر این خطوط، دشوار خواهد بود، اما با توجه به هزینه های وضع موجود و با در نظر گرفتن اختلافات در دستیابی به توافق سیاسی جامع، باید سریعا به آن اقدام نمود. ایجاد گروه حامیان بین‌المللی سوریه، که وزیران خارجه کشورهای خارجی فعال از جمله ایران و عربستان را گرد هم می آورد، گام مفیدی در این راستاست. با این حال، این گروه کافی نیست و حصول توافق بین بیش از 20 کشور دخیل در سوریه دور یک میز ممکن نیست. برای همین آمریکا باید به مذاکرات دوجانبه، به ویژه با روسیه، ترکیه و عربستان بپردازد.

در این میان، هماهنگی با عربستان از بقیه دشوارتر خواهد بود. ریاض به شدت به برکناری اسد اصرار می ورزد و این کشور در حال حاضر با هر نوع توافقی که شامل جدول زمانی برای کناره گیری اسد نباشد، مخالفت می‌کند. نمایندگان سعودی که از بحران پناهجویان آسیبی نمی‌بینند و آنقدر ثروت دارند که برای ادامه جنگ از مخالفان حمایت کنند، تاکید دارند که «راه حل نظامی» گزینه مطلوب تری از راه حل سیاسی است. آمریکا باید به عربستان سعودی تفهیم کند که این نسخه ای برای نجات از باتلاقی پرهزینه است که در آن افراط گرایی در کل منطقه و در ورای آن رو به گسترش است. ترکیه هم مثل عربستان بر براندازی اسد پافشاری کرده و به راحتی گردن به توافق نخواهد گذاشت. از این رو، سیاست آنکارا حمایت از هر گروهی است که برای براندازی اسد مفید است. به همین خاطر، گسترش افراط گرایی و سیل ورود ستیزه جویان خارجی از ترکیه به سوریه فزونی گرفته است. آنکارا باید بداند که قدرت کردها و استقلال آنها در سوریه با تداوم جنگ تحکیم می یابد و آنها در این شرایط به شریک کردهای شمال عراق تبدیل خواهند شد.

انتقادات احتمالی

منتقدان این پیشنهادات معتقدند که تقسیم سوریه به مناطق مورد توافق، موجب پاکسازی فرقه ای و قومی اقلیت های ساکن در این مناطق خواهد شد. همچنین، سایر منتقدان معتقدند که بعد از این جنگ وحشیانه، دیگر پذیرش بقای اسد غیر اخلاقی است. با این حال، این امر در صورتی منطقی بود که راهی برای برکناری اسد وجود داشت و از اداره درست سوریه بدون اسد نگرانی وجود نداشت. در هر حال، همه می دانند که هیچ راه حلی در سوریه بدون ریسک و هزینه نیست و پیشنهاد حاضر هم از این امر مستثنی نیست.