آنتونی کوردزمن در تحلیلی که مرکز مطالعات راهبردی و بین‌الملل منتشر کرد، با بیان این مطلب نوشت: داعش نه تنها خطر ایجاد مرکز عمده تروریسم و افراط گرایی در حساس ترین بخش خاورمیانه را به همراه دارد (چیزی که جریان صادرات انرژی و اقتصاد جهانی را به مخاطره می اندازد)، بلکه به کانون اصلی تروریسم بین المللی تبدیل خواهد شد.

با این حال، باید دانست که داعش صرفا یکی از علل بی ثباتی منطقه بوده و تنها یکی از تهدیدهایی  است که در پی شیوع خشونت فرقه ای و قومی به وجود آمده است.

نیروی نظامی نمی تواند برای عراق ثبات و امنیت بیاورد

وضعیت عراق گواه صادقی است بر این مدعا که صرف شکست داعش مایه ثبات و امنیت عراق نخواهد شد و وحدت و استقلال آن در برابر تهدیدهای دیگر تضمین نمی شود. اقدامات نظامی به تنهایی رژیم و اقتصاد باثبات را به ارمغان نیاورده و تنش‌های موجود در عراق را کاهش نخواهد داد. همان طور که این فرض در سوریه، لیبی و یمن نیز مصداق پیدا می کند، اقدامات نظامی باید با اقدامات سیاسی و اقتصادی توام بوده و حکومت پایداری را پدید آورد.

لزوم راه حل نظامی- مدنی

هر نوع تحلیل کلی از موانع ثبات عراق باید در گام نخست تهدید داعش را تصدیق کند. بعضی اوقات آمریکا و سایر قدرت های خارجی چنان بر داعش متمرکز می شوند که گویا شکست نظامی داعش می تواند تهدیدهای گسترده ناشی از افراط گرایی را از بین برده و تنش ها را کاهش داده و ثبات لازم را به عراق و سوریه برگرداند.

هرچند که کلیت وضعیت نظامی- مدنی عراق از سوریه بهتر است، اما واضح است که عراق نباید برای پرداختن به مشکلات داخلی منتظر پیروزی بر داعش باشد. اگر عراق برای شکاف های قومی و فرقه ای که کشور را چندپاره می کند چاره ای نیندیشد، نمی تواند نیروی کارآمد امنیتی و اجرای قانون را ایجاد کند. هر دو دولت بوش و اوباما در ایجاد فرایندی سیاسی که عراق را بر اساس قوم و فرقه چند پاره کرد، مقصر هستند. بنابراین اگر روابط سیاسی و اقتصادی پایدار بین اقوام و مذاهب در عراق ایجاد نشود، شکست داعش چیزی را عوض نخواهد کرد.

نگاهی به تاریخچه و مقیاس وسیع مشکلات ثبات عراق

بعد از سال 1950، حاکمیت عراق هرگز به طور موثر از پتانسیل های موجود برای توسعه کشور بهره نبرده و به نیازهای جمعیت در حال رشد پاسخ نداده است. مضاف برآنکه حمله نظامی این کشور به ایران نیز باعث نابودی اقتصاد و محدود شدن توسعه داخلی شد.

هر چند که بسیاری از عراقی ها تبعیض علیه شیعیان و وسعت مشکلات با کردهای عراق را تکذیب می کنند، اما این مسائل موانع کلیدی توسعه عراق از سال 1958 تا اواخر دهه 70  بود. این کشمکش ها با پاکسازی بی رحمانه رقبا توسط صدام حسین به اوج خود رسید و تا سال 2003 به ایجاد دیکتاتوری بی رحم سرکوبگر که بر قدرت اقلیت سنی های عرب استوار بود، کمک کرد.

اصلاحات موثر مستلزم زمان و رفع چالش های فراوان است

اصلاحات جدید دولت حیدر عبادی نیز نتوانسته دردی از مشکلات روزافزون جامعه عراقی دوا کند. به نحوی که دولت با تظاهرات روزافزون عمومی مواجه است که به خاطر موج گرما و ناتوانی کشور در تامین برق کافی به وقوع پیوسته است. دعوت آیت الله العظمی سیستانی به مبارزه با فساد و تظاهرات ضددولتی باعث شد که معاون انرژی نخست وزیر استعفا دهد و حیدر عبادی هم در اوت 2015، برنامه اصلاحات گسترده ای را اعلام نماید.

اصلاحات عبادی

حیدر عبادی از حمایت آیت الله سیستانی برخوردار است و توصیه های وی را با شخصیت های برجسته  سیاسی سنی هماهنگ می کند. در نتیجه، پارلمان عراق به اتفاق آرا این اصلاحات را تصویب کرد. با این حال، باید در میزان تحقق نتایج این برنامه محتاط بود، چرا که دولت های عراق هرگز قادر به عملی کردن وعده  ها نبوده اند و از طرفی، جوهره اصلی اصلاحات عبادی هم عمدتا بر سیاست متمرکز است.

داعش و واقعیت های شکاف فرقه ای و چشم انداز فدرالیسم

باید دانست که عراق نمی تواند مسائل فرقه ای خود را صرفا با تمرکز بر استان انبار و نینوا و یا سایر مناطقی که تحت کنترل داعش است، حل و فصل کند. جمعیت شناسی حال حاضر عراق بدین معناست که رویکردی روشن از «فدرالیسم» یا تقسیم بندی عراق به شیعه و سنی وجود ندارد. چالش فراروی دولت عراق به سادگی «آزادسازی» غرب کشور نیست، بلکه یافتن راهی برای پایان دادن به فرقه گرایی و اختلاف در کشور است.

یک راه عملی برای پایان دادن به تنش و خشونت بین سنی و شیعه باید در نظر گرفتن نقش حیاتی شهرنشینان و ورود درآمد نفتی در اقتصاد و توسعه عراق باشد. آب هم مساله ای دیگر است. توسعه روستایی از زمان سرنگونی سلطنت در سال 1958 اولویت فرعی داشته و این در حالی است که تغییرات آب و هوایی بارندگی را تحت تاثیر قرار داده و آب دجله و فرات هم با افزایش مصرف آب در ترکیه، سوریه و عراق تحت تاثیر قرار گرفته است.

شکست و از بین بردن داعش اولویتی حیاتی است، اما این امر تا زمانیکه سوریه ثبات نیافته، امنیت عراق را تضمین نخواهد کرد، چرا که جنگ داخلی سوریه و عناصر افراطی آن خواه ناخواه به عراق هم کشیده می شود. از طرفی، این امر تنش بین کردها و عرب ها را هم حل نخواهد کرد.

مساله کردها

موفقیت اخیر دولت اقلیم کردستان در جنگ با داعش باعث شد که این دولت کنترل حوزه های نفتی کرکوک را به دست گیرد و معلوم نیست که بعد از شکست داعش در نینوا، قلمرو دولت اقلیم کردستان چگونه خواهد بود. همچنین، چشم انداز وضعیت اقوام و فرقه های داخل قلمرو تحت کنترل کردها معلوم نیست؛ جنگ با داعش هیچ یک از این مسائل را حل نمی کند و هیچ را ه حلی هم برای آن وجود ندارد. و در نهایت مشخص نیست استقلال کردها چه تاثیری بر جنگ با داعش و درگیری های قومی در منطقه خواهد داشت.