کالین کلارک، عضو مرکز بین المللی مبارزه با تروریسم در لاهه در یادداشتی که موسسه رند منتشر کرد، نوشت: اگرچه این تغییر نام از نظر بسیاری از پژوهشگران مقوله مبارزه با تروریسم یک تظاهر بی شرمانه بود اما ممکن است در نوسازی چهره القاعده در داخل سوریه کارآمد بوده باشد. تصمیم با دقت بررسی شده القاعده در سوریه برای فاصله گیری از سازمان والد خود تلاشی بود تا خود را در جنگ داخلی سوریه نیرویی مشروع، توانمند و مستقل نشان دهد. هدف دیگر این بود که اثبات کند شبه نظامیان مختص کمک به سوری ها به منظور چیره شدن در مبارزات شان هستند. این کار در نهایت اندکی  قابلیت انکار موجه را برای القاعده مرکزی فراهم می سازد در حالی که راه را باز می کند تا متحدین سابقش برای دریافت کمک نظامی از مجموعه ای از کشورهای خارجی مشروعیت کسب کنند.

تغییر القاعده در سوریه بر ناامیدی سنی های سوریه برای برکنار کردن بشار اسد تاثیری نداشت.  امکان دارد اکنون که داعش رقه را از دست داده است، القاعده به عنوان تنها گروهی در نظر گرفته شود که به لحاظ نظامی قابلیت به چالش کشیدن رژیم اسد را دارد. القاعده بر خلاف داعش با  محلی ها کار می کند و منابع لازم برای ارائه ظواهر حکمرانی را در اختیار دارد.

برای اکثریت غیر قابل تصور است که بتوان واژه “میانه رو” را برای وابسته گروهی به کار برد که مسئول حملات یازده سپتامبر 2001 است. اما وابسته سوری القاعده در دنیای جهادی به عنوان جایگزین کمتر افراطی داعش ظاهر شده است. این می تواند وضعیتی را دست کم در بلند مدت تشریح کند که در آن القاعده به گروه امدادرسان اجتماعی شباهت پیدا کند.

یک جایگزین میانه رو

یکی از اولین گام های القاعده برای آنکه خود را بی طرف تر نشان دهد محکوم کردن فرقه گرایی و تلاش برای متقاعد ساختن یکی از گروههای وابسته اصلی خود، یعنی القاعده عراق، به رها کردن فرقه گرایی به عنوان یک اصل راهنما بود. در ژوئیه سال 2005 در اقدامی که به حادثه ای مفتضحانه تبدیل شد، ایمان الظواهری، رهبر آینده القاعده در نامه ای به ابومصعب زرقای رهبر القاعده عراق از کشتار شیعیان توسط گروه او انتقاد کرد. ظواهری بر صدمه ای که رویکرد زرقاوی بر نام کلی القاعده وارد کرده بود تاکید کرد و از او خواست تا از هدف گرفتن دیگر مسلمانان اجتناب کند. زرقاوی توصیه ظواهری را نادیده گرفت و القاعده عراق به سازمانی فرقه ای و ظالم که خشونت هدفش بود شهرت یافت.

القاعده وقتی در میانه جنگ های داخلی دیگر کشورها فعالیت می کرد، آمادگی خود را برای عملگرایی به نمایش گذاشت و سوریه نیز در این باره استثناء نیست. القاعده همان طور که در یمن، مالی و دیگر کشورها عمل کرده است به روشی تقریبا انگلی اقدام می کند. مبارزین القاعده بعد از نفوذ در میان گروههای شورش محلی مصائب خود را طوطی وارد مطرح و از اهداف کوته بینانه خود دفاع می کنند. وقتی این جنگجویان نظر شبکه های شورشی باقی مانده را به خود جلب می کنند، القاعده تلاش هایش برای تغییرات مذهبی را آغاز میکند و روایتی را ارایه می کند که مسائل محلی را با جهاد جهانی گره می زند.

القاعده همچنین تمایل دارد با دیگر گروهها کار کند، همان طور که در سوریه این کار را انجام داده است، و محلی ها را مسئول نواحی می کند که در آن حکمرانی دارد، و در عین حال با اپوزیسیون همکاری می کند یا حتی جنگجویان خود را در پست های دارای اهمیت کمتر در میان سلسله مراتب اپوزیسیون قرار می دهد. تمایل شدید القاعده به همکاری به فراتر از نواحی فعال بحران بسط یافته است.

القاعده کوشیده است تا برند خود را از طریق ارائه خدمات محلی از جمله آب و برق تقویت کند و در عین حال برای پشتیبانی از نانوایی های محلی و کنترل قیمت مواد غذایی اصلی در بازار کار می کند. این گروه حتی به صورت علنی اعلام کرده است که از حمله به غرب خودداری می کند (حتی اگر این وقفه موقت باشد) تا مانع از اقدامات ضد تروریسم آمریکا شود و به متمرکز کردن منابعش بر کنارگذاشتن اسد، که اولویت اول سنی های سوریه است، کمک کند.

در حال حاضر به نظر می رسد که بحث “دشمن نزدیک در برابر دشمن دور” حل شده است. اگرچه عمدتا تصور می شود که القاعده به صورت یک سازمان جهانی باقی خواهد ماند، اما این گروه متوجه شده که زمانی موفق تر خواهد بود که به جای یک مبارزه بی نظم با غرب بر مسائل محلی متمرکز شود.

رویکرد زمین سوخته داعش

در عوض همه تلاش های القاعده برای میانه روی، داعش یک راهبرد مصالحه ناپذیر فرقه گرایی، بربریت و فتح را برگزیده است.

داعش از فرقه گرایی استقبال می کند و ظاهرا کشتار شیعیان را دلیل وجودی خود ساخته است. شیعیان و دیگر افراد معروف به غیرمومنان که به آنها برچسب مرتد زده شده با روش های افراطی قتل، از کشتارهای جمعی تا اعدام های علنی، تجاوز و مصلوب کردن های نمادین هدف گرفته شده اند. تبلیغات القاعده هم همچنان اشارات موهنی به شیعیان دارد اما در کل اتخاذ رویکردی سنجیده تر از رویکرد داعش را ترجیح می دهد.

در عین حال داعش به جای کار کردن با گروههای محلی همواره به عنوان یک ارتش فاتح اقدام می کند و به جای کار کردن در کنار، با و یا از طریق رهبران شبه نظامی محلی آنها را کنار می زند. گشت های مذهبی داعش از محلی ها مالیات می گیرند، اخاذی می کنند و آنها را به شدت تحت نظر دارند تا از پایبندی دقیق به قانون شریعت اطمینان حاصل کنند.

رویکرد داعش در قبال جنگ در سبک مبارزاتش منعکس شده است که در آن به ابزارهای متعارف جنگ از جمله توپخانه و تانک و تلفیق آن با برخی تاکتیک های نامتقارن تکیه دارد. وقتی داعش کنترل جایی را به دست گیرد اغلب خارجی ها- چچنی ها، تونسی ها و ازبک ها- را به فرماندهی می گمارد.

داعش در نتیجه دکترین نظامی خود باعث انجام عملیات های ضدتروریسم آمریکا و متحدانش شده است. جریان پیوسته تبلیغات داعش که غرب را هدف گرفته گزینه ای جز تلاش برای برچیدن این خلیفه گری برای ائتلاف تحت امر آمریکا باقی نگذاشته و این کار باعث شده تا القاعده در سوریه رها شود و آزادانه اعتبار و مشروعیت سیاسی اش را میان سوری های محلی ایجاد می کند.

مشروعیت پایدار

آینده القاعده و داعش را تا حد زیادی رقابت میان این دو تعیین خواهد کرد. داعش مدعی رهبری جنبش جهانی جهادی در سه سال گذشته بوده است اما زوال فعلی اش احتمالا با افزایش نفوذ القاعده توام خواهد بود. القاعده در استان ادلب سوریه از پشتیبانی مردمی برخوردار است در حال حاضر جنگجویان سابق داعش را در میان خود می پذیرد و این نشانه ای واضح مبنی بر آن است که راهبرد شکیبایی و صرفه جویی این گروه در حال ثمر دادن است. رهبری القاعده متوجه است که پاسخ این گروه به بهار عربی متصلبانه بود و اکنون در حال اصلاح آن است و منابع و انرژی خود را بر نگرانی های مهم سنی های سوریه متمرکز کرده، این راهبردی است که به القاعده کمک کرده در شمال غرب این کشور ریشه بدواند.

مبارزه ای که در جریان است عامل تعیین کننده کنترل قلمرو و توانایی به کارگیری ضرورتا همان جهادگرایان و احتمالا  تعیین کننده میزان نفوذ خواهد بود. رویکرد متوازن تر و قابل پیش بینی تر القاعده در قبال حکمرانی به کسب پشتیبانی مردمی توسط آنها مرتبط است. در جایی که داعش مرتدها را می کشد القاعده بی تفاوت است. وقتی داعش در صدد اجرای استانداردهای مذهبی سختگیرانه است القاعده کمتر سختگیری می کند.

القاعده بر مبنای آزمون و خطا به تصحیح اشتباهات پرداخته و به شکل جدی در صدد اصلاح خطاهای گذشته در دکترین و راهبرد خود برآمده است.

سال آینده، یعنی سال 2018، برابر با سی امین سالروز تشکیل القاعده است. توانایی القاعده برای برقراری مشروعیت سیاسی گسترده از طریق تصویری مرمت شده، می تواند این گروه را در سومین دهه عمرش و فراتر از آن  به پیش براند.