لی یو وی در تحلیلی که اندیشکده کارنگی منتشر کرد، نوشت: به‌طور خاص، طرح یک جاده – یک کمربند چین حاکی از رهبری جسورانه هرچه بیشتر این کشور در عرصه جهانی بوده و در پیکار شی جین پینگ با هدف «رنسانس بزرگ ملت چین»، نقش محوری ایفا می‌کند. با این حال، شتاب چین در تقویت قدرت اقتصادی خود در امور بین‌الملل، موجب نگرانی شده است. پایتخت‌های کشورهای جهان از دهلی نو گرفته تا لندن بیم آن دارند که چین نظم جهانی موجود را به چالش بکشد و برای جایگزینی آن با نظم مورد نظر خویش تلاش کند. اگر این ملاحظات مورد توجه قرار نگیرد، حمایت بین‌المللی از طرح جاده و کمربند محدود خواهد شد و حتی به مخالفت‌ها با فعالیت چین در امور جهانی دامن خواهد زد.

جامعه بین‌المللی (از جمله کشورهای در حال توسعه و قدرت‌های بزرگ سنتی) به طرح جاده و کمربند از پنجره ژئوپلیتیکی [بازی] با حاصل جمع صفر نگاه می‌کنند. برای موفقیت طرح‌های چین، لازم است که پکن بر آرزوهای داخلی خود متمرکز شود، بر پذیرش مسئولیت خود به‌عنوان سهامدار عمده در نظم بین‌المللی تأکید کند و بر سرمایه گذاری غیر پولی خود و عرصه‌های همکاری بین‌المللی با منافع متقابل بیفزاید تا بیم و نگرانی از مقاصد چین را کاهش دهد.

تمرکز بر توسعه داخلی و منطقه‌ای

به گفته دولت چین، هدف اصلی طرح یک جاده و یک کمربند ارتقای مواصلات منطقه‌ای و توسعه داخلی چین است و رهبری آمریکا را به چالش نمی‌کشد. دولت چین طرح یک جاده و یک کمربند را طرحی برد – برد قلمداد می‌کند که هم برای چین و هم برای کشورهای دخیل در آن سودمند است. این طرح یکی از اولویت‌های اصلی برنامه پنج – ساله سیزدهم چین (2020-2016) معرفی شده است. طبق برآورد وزیر بازرگانی چین در ماه مه ‌2017، این کشور از سال 2013 بیش از 50 میلیارد دلار در کشورهای [دخیل] در طرح یک جاده و یک کمربند سرمایه‌گذاری کرده و تاجران چینی 56 منطقه همکاری تجاری و اقتصادی ساخته‌اند که تقریباً 1.1 میلیارد دلار درآمد مالیاتی و 180 هزار شغل محلی ایجاد کرده است.

چین با طرح یک جاده و یک کمربند به دنبال آن است تا توسعه نامتوازن داخلی را با گشایش پروژه‌ها در استان‌های کمتر توسعه یافته غربی خود حل و فصل و معضلات مربوط به تولید بیش از حد ظرفیت خود را رفع کند. به‌عنوان مثال، کریدور اقتصادی چین- پاکستان، شهر کاشغر در منطقه خودمختار اویغور سین کیانگ چین را به بندر گوادر پاکستان متصل می‌کند. به همین ترتیب، راه آهن اکسپرس چین- اروپا، غرب چین را به اروپا وصل می‌کند و فرصت‌هایی برای روابط اقتصادی و تجاری مضاعف در اختیار می‌گذارد. همچنین، طرح یک جاده و یک کمربند فرصت‌هایی ایجاد می‌کند تا مازاد [ظرفیت] صنایع مربوط به ساخت و ساز (نظیر تولید آهن، فولاد و سیمان) در مناطق اطراف طرح جاده و کمربند جذب شود. علاوه بر این، شرکت‌های چینی می‌توانند از بازارهای جدید، منابع و هزینه‌های نسبتاً پایین عملیاتی در کشورهای دخیل در طرح جاده و کمربند برخوردار شوند.

اگرچه کشورهای واقع در امتداد طرح جاده و کمربند، ازجمله نپال، پاکستان و عربستان سعودی از تلاش چین برای ارتقای همکاری و توسعه منطقه‌ای استقبال می‌کنند، اما سایر کشورها بیم آن دارند که چین از قدرت اقتصادی فزاینده خود برای تغییر نظم اقتصادی فعلی استفاده کند و منافع خاص خود را در نظر بگیرد و یا به اهرم‌هایی برای تحت فشار گذاشتن کشورهای درحال‌توسعه بدهکار به پکن، دست بیابد. در واقع این سؤال که آیا چین قدرتی تجدیدنظرطلب است یا طرفدار وضع موجود، سال‌ها مورد بحث بوده است. این پرسش‌ها از آن جهت مطرح شده‌اند که پکن دیپلماسی خود را کنار گذاشته و (ازجمله با ایجاد سازمان همکاری شانگهای، تاکید هرچه بیشتر بر ادعای ارضی خود در دریای چین جنوبی و افزایش مشارکت آن در نهادهای چندجانبه) به دنبال نقش فعال و برجسته در عرصه جهانی بوده است. با توجه به این نگرانی‌ها، چین همچنان باید تصریح کند که تمرکز اصلی آن پیشبرد توسعه داخلی است.

تردید در رهبری جهانی

قدرت‌های غربی، نظیر آمریکا و انگلیس، ظاهرا از اداره جهانی عقب‌نشینی می‌کنند. رای مثبت انگلیس به خروج از اتحادیه اروپا، ظهور پوپولیسم در آمریکا و بروز تظاهرات در مقیاس بزرگ در برخی کشورهای اروپایی همه بیانگر روند مخالف با جهانی شدن است. در این بستر، مداخله فزاینده چین در امور جهان، تهاجمی و فرصت‌طلبانه قلمداد می‌شود.

باوجود این، قدرت‌های غربی از دیرباز خواستار آن بودند که چین در چالش‌های جهانی مشارکت بیشتری داشته باشد و به یک «ذینفع مسئول» در نظام بین‌المللی تبدیل شود. ژانگ جون، رئیس امور اقتصادی بین‌المللی در وزارت امور خارجه چین، به این نتیجه رسیده است که اگر کشورهای غربی عقب بکشند، قدرتی نوظهور مانند چین مجبور به ورود خواهد شد: «اگر ایجاب کند که چین نقش رهبری را برعهده گیرد، چین مسئولیت‌های خود را خواهد پذیرفت». ناظران غربی نیز نظرات مشابهی داشته‌اند. به‌عنوان مثال، لوئیز کویز، رئیس بخش اقتصاد آسیا در موسسه آکسفورد اکونومیست واقع در هنگ‌کنگ اظهار کرده است که «خیلی محتمل و قابل درک است که چین با این طرح [جاده و کمربند] سعی در پر کردن این شکاف‌ها داشته باشد و این امر کاملا منطقی است». از دیدگاه دولت چین، باید از نقش فعال این کشور در امور جهان از جمله از طریق طرح یک جاده – یک کمربند، استقبال شود.

الگوی توسعه جایگزین

بسیاری از ناظران و دولتمردان خارجی نگران هستند که چین از طرح جاده و کمربند برای پیشبرد الگوی توسعه جایگزین برای لیبرال دموکراسی استفاده کند. در واقع کمتر کسی در این موضوع تردید دارد که طرح جاده و کمربند به افزایش نفوذ و قدرت چین در جهان کمک خواهد کرد. با این حال، دولت چین معتقد است که این طرح به دنبال تغییر نظم اقتصادی جهانی نیست، بلکه اساسا برای دسترسی کشورهای درحال‌توسعه به منابع مضاعف، شیوه‌های بهینه و تخصص، طراحی شده است. چین بر این باور است که این کشور از تجارب بیش از سه دهه (در ارتباط با اصلاحات تدریجی، توسعه بازار، ایجاد انگیزه، آزمایش خط مشی‌ها، رشد صادرات‌‌محور و سرمایه‌داری دولتی) برخوردار است تا در اختیار دیگران بگذارد و نهادها و تجارب منحصر به فرد این کشور موجب رونق اقتصادی آن شده‌اند.

در واقع، چین اعتماد به نفس پیدا کرده و می‌خواهد تجارب توسعه‌ای خود را با سرمایه‌گذاری در پروژه‌های خارجی به اشتراک بگذارد و نفوذ فرهنگی و نهادی خود را گسترش دهد. طرح جاده و کمربند راهی است که دستیابی به این امر را ممکن می‌سازد. در سال 1994، وزارت بازرگانی چین به آموزش مقامات دولتی کشورهای درحال‌توسعه پرداخت. این برنامه آموزشی با آغاز طرح جاده و کمربند، به بخشی از راهبرد این طرح تبدیل شد. در سال 2015، چین با ایجاد بورسیه تحصیلی طرح جاده و کمربند، دانشجویانی از کشورهای دخیل در این طرح را جذب کرد که به دنبال مدرک تحصیلی و حرفه‌ای در چین بودند. رهبران چین امیدوارند این فعالیت‌ها که کمتر به چشم می‌آیند به اندازه این طرح (اگر نه بیشتر از آن) دیدگاه‌های خارجی چین را تحت تاثیر قرار دهد.

دولت چین معتقد است که این کشور رهبری آمریکا را به چالش نکشیده و یا فعالانه به دنبال رهبری جهان نیست، بلکه به تقویت قدرت خود در چهارچوب نظم اقتصادی جهانی بوده است. با افزایش نفوذ چین در مسائل اقتصادی جهان، این کشور برای حفظ منافع خارجی خود احتمالا به مداخله سیاسی و حتی نظامی بیشتر روی بیاورد (مثلا نیروی دریایی چین به خروج شهروندان چینی از عدن در طول بحران یمن کمک کرد). با این حال، این فعالیت‌ها در تضاد با اصول اساسی نظم سیاسی جهانی، نظیر احترام به حق حاکمیت کشورهای دیگر، حل مسالمت‌آمیز اختلافات و مذاکره از طریق نهادهای چندجانبه، نخواهد بود. هیچ‌کدام از این اصول در تضاد با منافع اصلی چین نیست.

چین در نظم فعلی جهان بازیگری مهم محسوب می‌شود؛ این کشور عضو دائم شورای امنیت سازمان ملل است و به عنوان قدرتی هسته‌ای به رسمیت شناخته شده. به نظر می‌رسد که چین انگیزه چندانی برای تغییر نظم سیاسی جهانی نداشته باشد. از سوی دیگر، احتمال دارد که بین چین و دیگر قدرت‌های جهانی اختلافاتی وجود داشته باشد، اما غالب این اختلافات در چهارچوب سازمان ملل قابل حل و فصل است. یقینا رفتار چین با قاطعیت همراه شده است که احتمالا راهی برای دستیابی به نقشی برجسته در دیپلماسی محسوب می‌شود، اما تلاش برای دستیابی به این نقش برجسته لزوما به معنای تلاش برای تغییر وضع موجود و به چالش کشیدن آن نیست.

نگاهی به آینده

چین علیرغم بلاتکلیفی‌های مالی و خطرات امنیتی و سیاسی پیش رو، مصمم است تا طرح جاده و کمربند را به موفقیت برساند. برای غلبه بر چالش‌های بی‌اعتمادی راهبردی، چین باید بیش از پیش با ذینفعان منطقه‌ای و جهانی تعامل داشته باشد و آن‌ها را از نیات خود خاطرجمع سازد. در سطح تاکتیکی، چین برای جلب حمایت کشورهای شریک نباید صرفا بر سخاوت اقتصادی تکیه کند. در بلندمدت، چین باید بر منافع کمتر قابل مشاهده‌ی طرح جاده و کمربند، نظیر تقسیم تجارب و تخصص توسعه، افزایش همکاری منطقه‌ای و جهانی و افزایش حمل‌ونقل بین‌المللی کالاهای عمومی، تاکید کند.

اگرچه چین هنوز قادر به تغییر نظم اقتصادی جهانی طبق تصور خویش نیست، اما تا زمانی که رشد اقتصادی این کشور تداوم دارد، طرح جاده و کمربند به چین امکان خواهد داد تا در تنظیم قوانین و هنجارها و تامین کالاهای عمومی جهانی نقش مهمی ایفا کند، به‌ویژه که کشورهای توسعه‌یافته غربی همچنان در حال عقب‌نشینی هستند. باوجود این، آزمون نهایی رهبری آینده چین در امور جهان در گرو توانایی این کشور در جلب حمایت کشورها از «الگوی چینی» توسعه و رویکرد سیاست خارجی این کشور خواهد بود.