یارنت بلانک در مطلبی که بنیاد کارنگی آن را منتشر ساخت، نوشت: بعد از کمتر از چهار سال از اجرای توافق هسته‌ای ایران، سه کشور آلمان، انگلیس و فرانسه مکانیسم حل اختلافات برجام را فعال کردند.

مخالفان برجام در آمریکا بانگ سر دادند که فعال‌سازی مکانیسم حل اختلافات در برجام موسوم به ماشه حرکتی از سوی اروپا برای اعاده همسویی سنتی با آمریکا علیه ایران است؛ اما وزرای امور خارجه سه کشور اروپایی عضو برجام (آلمان، انگلیس و فرانسه) حرکت اخیر خود را در راستای هدف اصلی یعنی حفظ برجام برشمردند. اقدام ایران نیز حاکی از پایان توافق هسته‌ای نیست و تهران اعلام نمود که پیش‌ازاین و در واکنش به عدم پایبندی سایر طرف‌های برجام به تعهدات خود، مکانیسم ماشه را فعال کرده است.

در قضیه هسته‌ای ایران، بهتر است به دولت‌هایی گوش فرا دهیم که تصمیم‌گیر هستند نه آن‌هایی که در تلاش‌اند تا قضیه را وارونه جلوه دهند. سه کشور اروپایی بجای دست کشیدن از توافق هسته‌ای، به دنبال سرمایه‌گذاری مجدد در آن و در نظر گرفتن دیگر مدل‌های دیپلماتیک می‌باشند.

مکانیسم حل اختلاف در چند کلمه

مکانیسم حل اختلافات در توافق هسته‌ای نمونه کلاسیک چگونگی مدیریت اختلافات درباره توافقی است که بین دشمنان منعقد گردید. توافق هسته‌ای یک سند کاملاً فنی است که صدها صفحه شامل ضمایمی از تعهدات مبسوط طرف‌های این توافق است. چنین تعهدات مبسوطی، اختلاف‌نظر مبسوطی را نیز به همراه دارد. مکانیسم حاصله اساساً مجموعه‌ای از ضرب‌الاجل‌هایی برای مذاکره در سطوح مختلف از گفتگو در سطح مدیران سیاسی تا وزرای امور خارجه و نهایتاً شورای امنیت سازمان ملل متحد است.

درحالی‌که مکانیسم حل اختلاف در توافق هسته‌ای به هر یک از طرف‌های ذینفع حق شکایت می‌دهد، مکانیسم یادشده در حقیقت مسیری برای طرح نگرانی‌ها است. با فعال شدن این مکانیسم و طرح موضوع در شورای امنیت سازمان ملل، تمامی تحریم‌های قبلی این سازمان علیه ایران بازگردانده می‌شوند. البته برنامه‌ریزی برای مشورت‌ها و مذاکرات برای هر مدتی که طرف‌ها توافق داشته باشند می‌تواند تمدید شود و سه کشور اروپایی اعلام داشته‌اند که عجله‌ای برای حرکت به سمت شورای امنیت سازمان ملل ندارند.

موضوع بازگشت خودکار تحریم‌ها این است که تحریم‌های سازمان ملل متحد علیه ایران بدون چانه‌زنی بازمی‌گردد؛ اما همه تحریم‌ها به شکل نمادین توسط ترامپ بازگردانده شده و فقط محدودیت‌های تسلیحاتی سازمان ملل باقی مانده که قرار است در اکتبر 2020 منقضی شود. بعلاوه، ایران تاکنون از مزایا و منافع اقتصادی توافق هسته‌ای بهره‌مند نشده است.

دولت ترامپ علاقه‌مند است اروپا به سمت بازگشت خودکار تحریم‌ها علیه ایران گام بردارد نه اینکه امتیازی توسط ایران به دست آورد، چراکه هدف ترامپ این است شرایط را برای دولت دمکرات آتی جهت احیای همه توافق هسته‌ای با ایران یا بخشی از آن دشوار سازد؛ بنابراین دولت ترامپ به این نوع از ایده شدیداً پایبند است. در همین راستا ترامپ کشورهای اروپایی را به وضع تعرفه 25 درصدی بر واردات خودروهای اروپایی تهدید کرده است.

زمان تصمیم اروپایی

اجرای توافق هسته‌ای تا به امروز بحث‌برانگیز بوده است. ازاین‌رو، چرا مکانیسم حل اختلاف اینک راه‌اندازی شده است؟

سه کشور اروپایی آلمان، انگلیس و فرانسه به‌وضوح بیان نداشته‌اند که چرا در شرایط فعلی مکانیسم حل اختلاف پیش‌بینی شده در توافق هسته‌ای با ایران را فعال کردند. دلایل آن‌ها حاکی از محدودیت‌های اقدام فعلی آن‌ها است. در سراسر سال 2019، امانوئل مکرون، رئیس‌جمهور فرانسه تلاش‌های زیادی به عمل آورد تا مذاکرات بین ایران و آمریکا مجدداً آغاز شود که منجر به تقویت توافق هسته‌ای شود و شرایط را برای کاهش تنش در منطقه فراهم سازد. سه کشور اروپایی بر این باور بودند که فعال‌سازی مکانیسم حل اختلاف چنین تلاش‌های دیپلماتیک را تضعیف می‌ساخت.

با توجه به تلاش‌های بلااثر رئیس‌جمهور فرانسه و عدم‌بارگذاری ترامپ، مکانیسم حل اختلاف برای حفظ و تقویت برجام و نه حذف آن راه‌اندازی گردید.

تأخیر در توافق هسته‌ای

برخلاف امیدهای مخالفان توافق هسته‌ای با ایران، تصمیم سه کشور آلمان، انگلیس و فرانسه برای فعال‌سازی مکانیسم حل اختلافات این نیست که اتحادیه اروپا از توافق هسته‌ای با ایران دست بکشد یا به دنبال مذاکره برای توافق جایگزین نیست. بلکه کشورهای اروپایی در پی سرمایه‌گذاری مجدد برای حفظ توافق هسته‌ای با ایران هستند تا به‌عنوان یک سکوی بالقوه برای دیپلماسی با ایران در آینده باقی بماند تا زمانی که واشنگتن و تهران مایل به گفتگو با یکدیگر باشند.

احتمالاً بهترین سناریو استمرار بحران فعلی و قدری بدتر شدن بحران، اما نه خیلی زیاد تا زمانی که آمریکا به‌طورجدی در سیاست‌هایش در قبال ایران تجدیدنظر کند و درنهایت تلاش‌های دیپلماتیک از سر گرفته شود.