میخائیل کومین در تحلیلی که اندیشکده شورای روابط خارجی اروپا منتشر کرد، نوشت: یکی از اولین موضوعات جلسه اول کنفرانس وزیران مجمع مشارکت روسیه و آفریقا در ماه نوامبر که با حضور نمایندگان همه 54 کشور آفریقایی برگزار شد، ممکن است بسیاری را شگفت زده کند. آن موضوع «جلوگیری از یک مسابقه تسلیحاتی در فضا» بود. با وجود اینکه آژانس فضایی آفریقا در سال 2023 ایجاد شده است، تعداد بسیار کمی از کشورهای آفریقایی برنامه های فضایی دارند، زیرا اکثر آن‌ها استخراج منابع و توسعه صنعتی را در اولویت قرار داده‌اند.

از زمان تهاجم روسیه به اوکراین و با گسترش چشمگیر تلاش کرملین برای ارتباط با کشورهای آفریقایی، اجلاس‌هایی که بر چنین موضوعات نمادینی متمرکز شده‌اند، یکی از اصلی‌ترین عناصر سیاست خارجی روسیه را تشکیل می‌دهند. این ابتکارات با راهبرد روسیه برای تبلیغ خود به عنوان یک «رهبر ضد استعماری» که بی عدالتی های متصور در نظم جهانی غرب محور را به چالش می‌کشد، همسو می‌شود. این روایت ضد استعماری که عمدتاً در دیپلماسی کرملین پیش از سال 2022 دیده نمی‌شد، اکنون جزء مهمی از ایدئولوژی رسمی در حال تحول آن است و هدفش تقویت مشروعیت نظام روسیه در داخل و خارج از کشور است.

اما توانایی روسیه برای تحقق عینی این روایت در قالب اتحادهای ملموس یا همکاری عملی، محدود است.

روسیه در قامت یک رهبر ضد استعمار

برای جنوب جهانی، ضد استعمار بودن قطعا یک مفهوم ارزشمند است. این مفهوم به گلایه‌های تاریخی و مشروع در خصوص توسعه نابرابر در کشورهای آفریقا، آسیا و آمریکای لاتین اشاره می‌کند و عمیقاً برای کشورهایی که احساس می‌کنند در نهادهای بین المللی تحت سلطه قدرت های غربی به حاشیه رانده شده اند، قرابت معنایی دارد.

این روایت برای روسیه چند هدف را محقق می‌کند. اولاً، به کرملین اجازه می‌دهد تا وجهه بین‌المللی خود را احیا کند و از گذشته استعماری خود فاصله بگیرد. در عین حال، روسیه را به عنوان مدافع ارزش های محافظه کارانه در برابر جهان گرایی غربی قرار می‌دهد.

مهمتر از آن، کرملین را قادر می‌سازد تا اهداف سیاسی خود را به عنوان بخشی از مبارزه جهانی برای نظم جهانی عادلانه تر و چندقطبی تر تغییر دهد. جنگ این کشور علیه اوکراین، همراه با مداخله در انتخابات در شرق اروپا، به عنوان دفاع مشروع از حاکمیت و ثبات تعریف شده است. حمایت این کشور از ساختارهای همکاری جایگزین – مانند بریکس پلاس و احیای قالب سه جانبه روسیه، هند و چین – نه صرفاً برای دور زدن انزوای غرب، بلکه برای ایجاد یک نظام مالی بین‌المللی فراگیرتر عمل می‌کند.

آموزش و همکاری دیجیتال با آفریقا

علاوه بر فضا، دیجیتالی شدن و امنیت سایبری موضوعات برجسته در کنفرانس وزیران بودند. در واقع ظرفیت همکاری در این زمینه وجود دارد. برای مثال، کرملین می‌تواند به کشورهای آفریقایی فناوری و ظرفیت خدمات دیجیتال دولتی را برای شهروندان بر اساس پورتال نسبتا موفق Gosuslugi ارائه دهد که با بلندپروازی های اعلام شده آفریقا همسو می‌شود .

با این حال، بیانیه مشترک نهایی فاقد هرگونه اشاره ای به اقدامات مشخص است و در عوض بر موارد انتزاعی مانند «تضمین یک نظام امنیتی بین المللی عادلانه و امن» تمرکز می‌کند.

در همین حال، تنها دو جلسه در این اجلاس به اقتصاد اختصاص داشت. تجارت روسیه با کشورهای آفریقایی همچنان راکد است و بیشتر معاملات حول همکاری در قالب حمایت نظامی و دسترسی به منابع معدنی می‌چرخد .

هرگونه همکاری عملی جدید بین روسیه و آفریقا مستلزم کمک مالی از سوی کرملین است که در حال حاضر، به دلیل جنگ روسیه در اوکراین، به سختی می‌توان به آن دست یافت. در همین حال، دولت‌های آفریقایی به طور کلی موضعی بی‌طرف در قبال این درگیری دارند و اطمینان حاصل می‌کنند که تعامل آنها با روسیه بر همکاری با غرب تأثیری نمی‌گذارد.

اصلاح سازمان ملل

یکی دیگر از درخواست‌های روسیه حمایت از اصلاحات سازمان ملل، به ویژه افزایش کرسی‌های دائمی در شورای امنیت سازمان ملل (UNSC) است که آرزوی دیرینه کشورهایی مانند هند و برزیل به حساب می‌آید. از آنجایی که روسیه به دنبال تقویت روابط با شرکای کلیدی خود در بریکس پلاس است، موضع تاریخی خود را در مورد دست نخورده ماندن ترکیب شورای امنیت سازمان ملل تغییر داده است. سال گذشته، سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه، چندین بار از اصلاح آن حمایت و تاکید کرد که آرمان های برزیل و هند «مشروع» است.

اما این موضع مملو از تناقضات است. در طول دوران ریاست جمهوری پوتین، اسناد راهبردی روسیه به طور مداوم قدرت وتوی این کشور در شورای امنیت سازمان ملل را به عنوان سنگ بنای نفوذ ژئوپلیتیکی آن برجسته و از ترکیب فعلی به عنوان نتیجه مشروع جنگ جهانی دوم و نظم بین المللی ایجاد شده پس از آن دفاع می‌کند. این تناقض در جریان مجمع عمومی سازمان ملل در سال جاری نیز مشهود بود.

زیرساخت های مالی جایگزین

سومین جنبه این استراتژی، فشار کرملین برای توسعه زیرساخت های مالی غیرغربی است. در نشست اخیر بریکس پلاس در قازان، روسیه این دستور کار را به عنوان یک ابزار کلیدی عملی و نه صرفاً ایدئولوژیک ترویج کرد .

مسکو ایجاد سه ابزار مالی به هم پیوسته را پیشنهاد کرد لیکن علیرغم تلاش های قابل توجه مسکو، این پیشنهادات مورد توجه محدودی قرار گرفت. در واقع، تنها نتیجه ملموس در آن موضوع در نشست قازان، ادغام سیستم پرداخت داخلی روسیه MIR با سامانه مالی «شتاب» ایران بود.

رویکرد عملی اتحادیه اروپا در رقابت با روسیه

این محدودیت‌ها نشان می‌دهد که رویکرد روسیه به جنوب جهانی بیشتر یک ابزار لفاظی است تا پایه‌ای برای مشارکت‌های پایدار.

اتحادیه اروپا می‌تواند با تقویت تعامل اقتصادی با این کشورها که در واقع نتایج ملموسی به همراه دارد، با نفوذ روسیه مقابله کند. با پرداختن به چالش‌های عمل‌گرایانه مانند دسترسی به زیرساخت‌ها، آموزش و مراقبت‌های بهداشتی، اتحادیه اروپا می‌تواند تعهد خود را به توسعه عادلانه نشان دهد که روسیه نمی‌تواند با آن مقابله کند.

در این تعامل، اتحادیه اروپا باید بر روایت‌های مثبت تأکید و اذعان کند که نظم جهانی به اندازه کافی منعکس کننده منافع کشورهای در حال توسعه و ترویج اصلاحات در سازمان ملل نیست.

با پذیرش این استراتژی‌ها، اتحادیه اروپا می‌تواند موقعیت خود را در جنوب جهانی تقویت کند و خود را به عنوان شریک قابل اعتمادتر و آینده‌گرا برای «اکثریت جهانی» در مقایسه با روسیه قرار دهد.