بیانکا ونکاتارامانی در تحلیلی که در اندیشکده «چتم هاوس» منتشر شد، نوشت: بحران در خاورمیانه به شدت در جنوب شرق آسیا و شاید بیش از همه در فیلیپین، که ۹۸ درصد نفت خود را از خلیج(‌فارس) وارد می‌کند، احساس می‌شود. . اختلال در تجارت جهانی نفت منجر به کمبود حاد سوخت شده و دولت فیلیپین را به اعلام وضعیت اضطراری ملی واداشته است. این وضعیت، فردیناند مارکوس جونیور، رئیس‌جمهور فیلیپین، را مجبور کرده است که همه گزینه‌ها، حتی با بعیدترین شرکا یعنی چین را بررسی کند.

تنش عامل برقراری گفتگو

روابط بین دو کشور تحت تأثیر مناقشات ارضی در دریای جنوبی چین با تنش قابل توجهی مواجه بوده است. اما مارکوس در مواجهه با جمعیتی خشمگین، اقتصاد در حال سراشیبی و تورم ۷.۲ درصدی در ماه آوریل، اعلام کرد که به دنبال «بازتنظیم» روابط با چین و از سرگیری گفت‌وگوها درباره اکتشاف مشترک نفت و گاز در دریای جنوبی چین است. علیرغم تاریخچه تنش‌آمیز میان دو کشور، این اقدام در پکن مورد استقبال قرار گرفت و بلافاصله مذاکراتی انجام شد. اگرچه هیچ توافق مشخصی حاصل نشد، اما این گفت‌وگو به خودی خود نشان‌دهنده یک تغییر قابل توجه بود. فیلیپین برای مذاکرات بیشتر آمادگی دارد، اما روشن کرده است که هر توافقی فقط پس از تعهدات ملموس به کنوانسیون حقوق دریاها (UNCLOS) و امضای توافق «قواعد رفتاری در دریای جنوبی چین» (COC) حاصل خواهد شد.

در حالی که تحلیلگران به درستی نسبت به ایجاد چنین شبکه‌ای از منافع مشترک در آب‌های مورد مناقشه هشدار داده‌اند، اما اگر این امر به درستی مدیریت شود، می‌تواند فرصتی منحصر‌به‌فرد برای مارکوس باشد تا به یکی از بزرگ‌ترین و بلندپروازانه‌ترین اهداف خود یعنی  رسیدن به توافق «قواعد رفتاری در دریای جنوبی چین» نزدیک‌تر شود.

معمای امنیت دریایی در قلب تنگه هرمز، برای مانیل یادآور نیاز فوری به نظم در آب‌های خود و اجرای قوانین بین‌المللی است. محاصره تنگه هرمز بازارهای جهانی را به هم ریخت زیرا ۲۰ درصد نفت جهان از این آبراه عبور می‌کند. در مقابل، ۶۰ درصد از کل تجارت جهانی از دریای جنوبی چین عبور می‌کند. تصور پیادمدهای اختلال در این منطقه حتی دشوارتر است.

فیلیپین در موقعیت مناسبی قرار دارد تا تلاش‌ها برای تضمین یک توافق را رهبری کند. این کشور در حال ایجاد جایگاهی فراتر از یک مهره در رقابت قدرت‌های بزرگ در اقیانوس آرام بوده، در حالی که اتحادش با آمریکا نیز در حال قوی‌تر شدن است. فیلیپین همچنین رئیس فعلی آ.سه.آن است و بنابراین می‌تواند اجماع منطقه‌ای ایجاد کند. فیلیپین به تازگی میزبان چهل و هشتمین نشست سران آ.سه.آن بود، نشستی کوتاه‌تر و با حداقل‌ترین تشریفات به دلیل بحران انرژی منطقه‌ای. ایران در صدر دستور کار قرار داشت و هر ۱۱ کشور عضو آ.سه.آن بر تقویت امنیت انرژی و غذایی از طریق یکپارچگی منطقه‌ای بیشتر متمرکز بودند.

اما بحث‌های امنیتی کنار گذاشته نشد. در عوض، تعهدی دوباره به صلح و قوانین بین‌المللی در دریای جنوبی چین حاصل شد. اعلامیه رهبران  آ.سه.آن در مورد همکاری دریایی در جریان این نشست به تصویب رسید و خبر تأسیس یک مرکز دریایی در فیلیپین اعلام شدکه مرجعی برای حل مسائل مربوط به امنیت دریایی در دریای جنوبی چین عمل خواهد کرد. مارکوس همچنین تصریح کرد که هدف این مرکز تضمین آزادی دریانوردی و اجرای کنوانسیون حقوق دریاها است. به نظر می‌رسد پس از این نشست، در پکن نیز تمایل برای رسیدن به توافق درباره «قواعد رفتاری» (COC) زیاد است، به طوری که سخنگوی وزارت خارجه چین، آ.سه.آن را تشویق کرد که در برابر اختلال در این توافق مقاومت کند و گفت که این توافق به همه طرف‌ها اجازه می‌دهد «اختلافات را بهتر مدیریت کنند، همکاری را پیش ببرند و دریای جنوبی چین را آرام و پایدار نگه‌دارند».

لزوم رعایت احتیاط علیرغم مساعد بودن شرایط

اکتشاف مشترک نفت در دریای جنوبی چین، مشوقی ارزشمند برای تشویق به نتیجه مطلوب در مذاکرات قواعد رفتاری (CoC) است؛ به ویژه به این دلیل که با ارزش‌های سیاست چین که تحت رهبری دنگ ژیائوپینگ، رهبر پیشین، ترسیم شده، همسو است. او توسعه مشترک و منافع اقتصادی مشترک را به عنوان راهی برای حل مسالمت‌آمیز اختلافات ارضی تشویق می‌کرد. در این صورت، چین بدون نقض قوانین بین‌المللی و برانگیختن خشم آمریکا و دیگر متحدان، به ذخایر نفت و گاز طبیعی دریای جنوبی چین به ارزش میلیاردها دلار دسترسی پیدا می‌کند. علاوه بر این، تجاوز به آب‌های مورد مناقشه به خودی خود نیازمند صرف منابع قابل توجهی توسط چین است.

اگرچه شرایط برای گفت‌وگو به طور فزاینده‌ای مساعد است، مانیل باید محتاط باشد و اطمینان حاصل کند که از منافع خود محافظت می‌کند و از حمایت همسایگان و متحدانش برخوردار است.

در واقع ممکن است آمریکا به عنوان بزرگ‌ترین و قوی‌ترین متحد فیلیپین، طرح‌های استفاده از پروژه‌های اکتشاف مشترک نفت برای تضمین قواعد رفتاری (CoC) را تأیید کند. آمریکا طی چهار سال گذشته، سرمایه‌گذاری‌های قابل توجهی در زیرساخت‌های نظامی در جزایر فیلیپین انجام داده است و ماه گذشته، نیز بزرگ‌ترین رزمایش نظامی مشترک خود را با موفقیت برگزار کرد. واشنگتن مجدد بر تعهد خود برای تأمین حاکمیت ارضی فیلیپین تأکید کرده است و برای کمک به اجرا و پایبندی به «قواعد رفتاری» در منطقه در موقعیت مناسبی قرار دارد. تسهیل تدوین «قواعد رفتاری» در دریای جنوبی چین بین چین و آ.سه.آن، افتخاری برای دونالد ترامپ خواهد بود که خودش را میانجی‌گر صلح می‌خواند.

رئیس‌جمهور مارکوس همچنین خاطر نشان کرده است که این موضوع از حمایت و پذیرش منطقه‌ای برخوردار است. او در پاسخ به این سوال که آیا همکاری اقتصادی آ.سه.آن در مواجهه با جنگ ایران به چین نیز تسری خواهد یافت، تصریح کرد که قبل از هر گفت‌وگوی دیگری باید یک توافق درباره «قواعد رفتاری» حاصل شود.

هنر معامله

این کانال گفت‌وگوی فیلیپین و چین چند ماه قبل غیرقابل تصور بود، اما جنگ ایران اوضاع را تغییر داده و ممکن است کلید تضمین یک توافق «قواعد رفتاری» را در اختیار مارکوس قرار داده باشد. مشکل همیشگی، اجرا و پیگیری خواهد بود. در حالی که دلایلی برای خوش‌بینی وجود دارد، اما همیشه مسائل دشوار در جزئیات پنهان شده است.

یک مسئله بالقوه می‌تواند قانون اساسی فیلیپین باشد که بیان می‌دارد تمام منابع طبیعی در آب‌های این کشور، از جمله «منطقه انحصاری اقتصادی» متعلق به دولت است و هر نهاد تجاری‌ای که در سرمایه‌گذاری مشترک مشارکت دارد، باید حداقل ۶۰ درصد مالکیت فیلیپینی داشته باشد. مقامات دولتی فیلیپین در صورت رعایت این شرط، حمایت خود را از سرمایه‌گذاری مشترک با چین اعلام کرده‌اند. مشخص نیست که چین این شرط را می‌پذیرد یا خیر، اما ممکن است اگر این شرط به نفع تلاش گسترده‌تر چین برای ایجاد رابطه با آمریکا باشد، انعطاف بیشتری نشان دهد.

با توجه به دیدار تاریخی شی و ترامپ، چین برای تثبیت روابطش با آمریکا مشتاق به نظر می‌رسد. احیای روابط مثبت آمریکا-چین می‌تواند به هدف فیلیپین کمک کند زیرا برای پکن تضمین یک توافق با بزرگ‌ترین متحد واشنگتن در این منطقه ارزش بیشتری ایجاد می‌کند.

رسیدن به توافق درباره قواعد رفتاری به معنای ثبات بلند مدت برای این منطقه خواهد بود. اگرچه به مشاجرات پایان نخواهد داد اما اعتماد و اطمینان بیشتر میان چین و نزدیک ترین همسایگانش را تضمین خواهد کرد. از حیاتی ترین نکات این است که درهم تنیدگی بیشتر اقتصادی، هزینه جنگ را برای همه افزایش می‌دهد. این یک خطر بزرگ در مقابل یک پاداش بزرگ است و طنابی است که راه رفتن روی آن برای مارکوس بسی دشوار است. هر تلاشی برای تضمین «قواعد رفتاری» در دوران ریاست آ.سه.آن مستلزم اقداماتی جسورانه خواهد بود، و با توجه به اینکه شرایط به نفع او در حال همگرایی است، شاید زمان اقدام الان باشد.