اسفندیار باتمانقلیچ در تحلیلی که در وب‌سایت شورای روابط خارجی اروپا منتشر شد، نوشت: مقامات آمریکایی به‌عنوان بخشی از تعهد جو‌بایدن برای بازگشت به برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) خواستار فاصله گرفتن دولت جدید از سیاست فشار حداکثری ترامپ در قبال ایران شده‌اند. رابرت مالی، نماینده بایدن در خصوص مسائل ایران اخیراً در مصاحبه‌ای عنوان کرد که پویش فشار حداکثری شکست‌خورده و افزود که این سیاست زندگی را برای مردم ایران بهتر نکرده است.

اما این احساس هنوز در یک سیاست جدید بازتاب نیافته است. دولت بایدن هیچ اقدام مهمی در جهت تسهیل مبادلات انسان‌دوستانه با ایران انجام نداده است. در حال حاضر باگذشت سه سال تحریم‌های سیاست فشار حداکثری، طیف گسترده‌ای از اقدامات یک‌جانبه وجود دارد که دولت بایدن می‌تواند برای تسهیل دسترسی ایران به مواد غذایی و دارو انجام دهد؛ اقداماتی که از سیاست‌های دولت ترامپ فاصله می‌گیرد.

اکراه دولت بایدن به برداشتن این گام‌ها نه‌تنها شروط فعلی آمریکا برای مبادلات بشردوستانه با ایران را تضعیف می‌کند، بلکه درعین‌حال توان دولت‌های اروپایی را برای عمل به تعهدات بشردوستانه خود در قبال ایران نیز تحلیل می‌برد. به‌عنوان‌مثال آمریکا با خودداری از عمل به آنچه مقامات دولت بایدن اقدامات یک‌جانبه برای تسهیل دسترسی ایران به ذخایر ارزی خارجی توصیف کرده‌اند، یک منطق مبادلاتی در خصوص مبادلات بشردوستانه ایجاد می‌کند. این رویکرد باسیاست اروپا که می‌گوید مبادلات بشردوستانه حتی در صورت شکست دیپلماسی باید ادامه داشته باشد، مغایرت دارد.

تحریم‌های مالی برابر است با تحریم‌های غذایی

داده‌های آماری نشان‌دهنده آن است که تحریم‌های آمریکا که به دنبال محدود کردن ذخایر ارزی ایران و محدود کردن دسترسی این کشور به آن‌ها است، زنجیره تأمین غذایی را تحت‌فشار قرار می‌دهد. شاید غذا هدف تحریم نباشد، اما بودجه‌ای که ایران برای پرداخت هزینه واردات مواد خوراکی از آن استفاده می‌کند، هدف تحریم قرار دارد.

طبق اعلام صندوق بین‌المللی پول ایران فقط به ۱۰ درصد از ذخایر ارزی خارجی خود باارزشی بالغ‌بر ۹ میلیارد دلار دسترسی دارد.

وقتی مسئله به واردات مواد غذایی مربوط می‌شود، این تلفیق ذخایر قابل‌دسترسی است که اهمیت دارد. احیای صادرات ایران در دوران بعد از پاندمی ازجمله صادرات نفت به این معناست که این کشور ین، درهم و روبل بیشتری به دست می‌آورد؛ اما درهرصورت این‌ها ارزهایی نیستند که این کشور بتواند برای پرداخت همه واردات غذایی موردنیازش از آن‌ها استفاده کند.

واردات مواد غذایی برخلاف سایر کالاها بر زنجیره جهانی تأمین متکی است که مستحکم و قابل‌انعطاف است.

در حالت ایده‌آل ایران ارز خود را به‌سادگی تبدیل و به‌جایی که برای خرید مواد غذایی و تجهیزات پزشکی موردنیاز است، انتقال می‌دهد. درواقع این چیزی است که ظاهراً تهران ماه گذشته با سئول در خصوص آن توافق کرد. بااین‌حال این برنامه باوجود ماهیت بشردوستانه روشن خریدهای در نظر گرفته‌شده توسط ایران، همچنان با موانع قابل‌توجهی روبرو است. مقررات مربوط به مبادلات بشردوستانه در قانون آمریکایی کاهش تهدید ایران و حقوق بشر سوریه مورخ ۲۰۱۲، پیش‌بینی می‌کند که ایران می‌تواند فقط از ذخایری که در کشوری به‌خصوص نگهداری می‌شود برای تجارت دوجانبه استفاده کند، یعنی ایران فقط می‌تواند ذخایر خود در کره جنوبی را که تأمین‌کننده مهم کالاهای پزشکی و مواد خوراکی برای ایران نیست، خرج کند. ایران و کره جنوبی به دنبال انتقال سرمایه ایران به حسابی هستند که بخشی از ترتیبات تجاری بشردوستانه سوئیس است؛ یک کانال پرداخت که دولت سوئیس در همکاری با دولت ترامپ آن را ایجاد کرده است. بااین‌حال این انتقال به چراغ سبز ویژه وزارت خزانه‌داری آمریکا نیاز دارد. به‌علاوه بیشتر ارزهای جهان را نمی‌توان بدون تبدیل آن‌ها به دلار آمریکا مبادله کرد. هرگونه معامله‌ای به مجوز خاص دفتر کنترل دارایی‌های خارجی آمریکا نیاز دارد.

ماجرای ذخایر ارزی مسدود شده ایران در کره جنوبی نواقص مقررات مبادلات بشردوستانه در مقررات تحریم‌های آمریکا را نشان می‌دهد که اجازه نمی‌دهد ایران پول را به‌جایی که واقعاً به آن نیاز دارد، انتقال دهد.

معضل بایدن

به نظر می‌رسد دولت بایدن باوجود اطلاع از این مسائل خود را درگیر موقعیتی بیشینه‌گرا کرده است که اقدامات برای منعطف ساختن برنامه تحریم‌های ایران در قبال مبادلات بشردوستانه را به مخاطره می‌اندازد. آنتونی بلینکن، وزیر امور خارجه آمریکا اخیراً در خصوص گزارش‌هایی مبنی بر اینکه کره جنوبی توافق کرده دسترسی آزادانه‌تر ایران به ذخایرش را فراهم کند، اعمال فشار کرد. او پاسخ داد که تا زمانی که ایران به پایبندی بازنگردد قادر نخواهد بود از چنین آسایشی برخوردار شود. اظهارات وی نشان می‌دهد که هرگونه بهبود در مبادلات بشردوستانه مشروط به بازگشت ایران به پایبندی کامل به برجام خواهد بود.

این‌گونه اظهارات و اقدام نکردن آمریکا اعتماد ایران به تعهد در خصوص مبادلات بشردوستانه را کاهش داده است. اخیراً یک نظرسنجی نشان داد که ۷۰ درصد ایرانی‌ها می‌گویند احتمالاً یا قطعاً آمریکا به دنبال جلوگیری از دسترسی ایران به غذا و دارو است. ایران با بحران غذا درگیر نیست، زیرا در کل وابستگی اندکی به واردات دارد. علاوه بر این محدودیت‌ها توان ایران را برای واردات تجهیزات پزشکی موردنیاز برای مبارزه با کووید-19 کاهش داده است.

این احتمال واقعی وجود دارد که واشنگتن و تهران نتوانند به پایبندی متقابل به برجام بازگردند. در این سناریو به‌طورقطع ایران فعالیت هسته‌ای خود و آمریکا تحریم‌ها را افزایش می‌دهد، اما حتی در چنین سناریویی باید تعهدات بشردوستانه آمریکا باقی بماند. دولت بایدن با برخورد با تدابیر بشردوستانه به‌عنوان شروط پایبندی به برجام یک‌رویه خطرناک را ایجاد می‌کند. این دولت فضای سیاسی را برای بهبود چهارچوب ناقص مجوزها، معافیت‌ها و راهنمایی‌های طراحی‌شده برای حفظ جریان مواد غذایی و دارویی به ایران حتی درصورتی‌که تحت تحریم‌های اقتصادی شدید باشد، می‌بندد. دولت‌های اروپایی باید در فشار آوردن به دولت بایدن در مورد مبادلات بشردوستانه صریح‌تر عمل کنند.