وب‌سایت شورای روابط خارجی اروپا در یادداشتی نوشت: جوزپ بورل، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، در سفر اخیر خود به مسکو از سیاست سه‌گانه جدید (مقابله، مهار و تعامل) در قبال روسیه خبر داده است. در این یادداشت به بررسی راه‌هایی پرداخته می‌شود که اتحادیه اروپا می‌تواند در سیاست خود در قبال روسیه اتخاذ کند.

سازگاری راهبردی اتحادیه اروپا با روسیه

در سال‌های اخیر سرخط رسانه‌ها در مورد روابط اتحادیه اروپا-روسیه عمدتاً با اخبار تحریم‌ها، حملات سایبری، استفاده از سلاح‌های شیمیایی و تبادل‌نظر در سطوح بالا همراه بوده است. با توجه به سیاست روسیه در اوکراین، لیبی، جمهوری‌های آفریقای مرکزی و صربستان، نمی‌توان محاسبات سیاست خارجی کرملین را توأم با خویشتن‌داری دانست. اتحادیه اروپا راهبرد سازگاری خود را با سفرهای دیپلماتیکی دوره‌ای تکمیل کرده است. بااین‌حال، همه این تلاش‌ها ناکام مانده است، زیرا روسیه به‌جای سرمایه‌گذاری در بازتنظیم روابط خود با اتحادیه اروپا یا آمریکا، به دنبال راه‌هایی برای کاهش نفوذ آمریکا و اروپا در مناطق کلیدی جهان (از بالکان گرفته تا خاورمیانه و آفریقای زیر صحرا) بوده است.

سال‌های متمادی، روسیه از سطح فعلی همکاری عملی با اروپا خرسند بوده و فروش گاز این کشور به اتحادیه اروپا رکوردهای جدیدی ثبت کرده است. در جبهه دیپلماتیک، رویارویی باعث اختلال در گفتگوهای روسیه-اتحادیه اروپا نشده و حتی این گفتگوها در برخی مسائل افزایش یافته است.

از زمان سفر ناموفق بورل به مسکو در فوریه 2021، به نظر می‌رسد که تفکر کشورهای عضو اتحادیه اروپا تحت تأثیر دو روند قرار گرفته است. در خصوص توانایی سازمانی اتحادیه اروپا برای مقابله با روسیه، برخی کشورها به بروکسل اعتماد چندانی ندارند. برخی دیگر نیز نگران هستند که بروکسل در روابط روسیه-اتحادیه اروپا بیش‌ازپیش به حاشیه رفته و کانال تأثیرگذاری اعضای کوچک و متوسط این اتحادیه در روابط آن با روسیه کمتر و کمتر شود. از دیدگاه مسکو، تعامل سامانمند با کشورهای عضو اتحادیه اروپا و کاهش اهمیت نهادهای این اتحادیه کاملاً به نفع روسیه است.

اقدامات سابق اتحادیه اروپا در مقابله با روسیه

سازگاری راهبردی اتحادیه اروپا با حساسیت‌های روسیه و تعامل مداوم آن با این کشور، به‌طور دوره‌ای با مقابله این اتحادیه در جبهه‌های مختلف متوازن شده است. اتحادیه اروپا سال 2009 سومین بسته آزادسازی انرژی را به کار گرفت و قدرت روسیه برای بهره‌برداری سیاسی از [شرکت روسی] گازپروم علیه کشورهای این اتحادیه را به‌طور چشمگیری کاهش داد.

استفاده اتحادیه اروپا از تحریم‌ها برای مقابله با روسیه موفقیت‌آمیز بوده است. این تحریم‌های نه‌چندان شدید، اگرچه سیاست‌های روسیه در اوکراین را تغییر نداده است، اما این سیاست‌ها را به‌طور قابل‌توجهی محدود کرده است. این اقدامات احتمالاً باعث محدودیت میزان مداخله نظامی روسیه در اوکراین و به‌تبع آن، کاهش گستره منطقه جنگ در شرق این کشور شده است.

اقدامات متوازن اروپا در تعامل، مقابله و احترام به حساسیت‌های روسیه، ازلحاظ ژئوپلیتیکی کاملاً حساب‌شده بوده اما کاملاً سامانمند نبوده است. اخیراً اعضای اتحادیه اروپا از بروکسل خواسته‌اند تا سیاست‌های خود در قبال روسیه را در راستای این خطوط سازمان‌دهی کند: حمایت از اجرای مینسک-2 و واکنش قدرتمند در برابر نقض حاکمیت همسایگان اتحادیه اروپا؛ افزایش همکاری در مقاوم‌سازی همسایگان شرقی این اتحادیه ازجمله مقابله با تهدیدهای سایبری و هیبریدی؛ افزایش مقاومت خود اتحادیه از طریق تقویت سیاست‌های سبز و مبارزه با کژآگاه سازی و حمایت از جامعه مدنی در روسیه. این رویکردها در سه اقدام پیشنهادی بورل یعنی مقابله، مهار و تعامل انعکاس یافته است.

مسیر پیش رو

در روابط بین‌الملل، رویارویی و همکاری در تضاد با یکدیگر نبوده بلکه دو روی یک سکه محسوب می‌شود. از همین رو، اتحادیه اروپا باید نفوذ پیرامونی خود را بازیافته و ظرفیت دیگر قدرت‌ها (روسیه، چین یا حتی ترکیه) برای فعالیت علیه منافع این اتحادیه را محدود سازد. برای دست‌یابی به این هدف، این اتحادیه باید رویکرد «مقابله، مهار و تعامل» بورل را با سیاست‌های قاطع پشتیبانی کند.

همه سیاست‌هایی که برای اتحادیه اروپا استقلال انرژی، افزایش توانمندی اطلاعاتی و نظامی و ظرفیت‌های ضداطلاعاتی در برابر تهدیدهای حملات سایبری یا عملیات خصمانه به ارمغان بیاورد، باعث تقویت موضع این اتحادیه در برابر قدرت‌های ثالث خواهد شد. وحدت و یکپارچگی نیز در کنار همکاری فرا آتلانتیک مایه تقویت این تلاش‌ها خواهد شد.

اتحادیه اروپا باید ضمن ایجاد پیوندهای امنیتی و نظامی با همسایگان منتخب خود در بالکان، شرق اروپا، خاورمیانه و آفریقا، چگونگی حمایت از حقوق بشر و دموکراسی را بررسی کند. این اتحادیه باید به تعامل گزینشی با دولت و جامعه روسیه از طریق نهادهای چندجانبه، تسهیل فرایند ویزا و گفتگو با طیف وسیعی از سازمان‌ها ادامه دهد.

رویکرد چماق در برابر روسیه جزو فرهنگ راهبردی اتحادیه اروپا نبوده و این اتحادیه را از حوزه دیپلماتیکی خود دور می‌سازد. بااین‌حال، تلاش برای یادگیری زبان قدرت و فعالیت ژئوپلیتیکی قاطعانه بهتر از آن است که این اتحادیه در مسائل بین‌المللی به حاشیه رانده شود. زمان گفتگو بین روسیه و اتحادیه اروپا خواهد رسید اما برای این گفتگو، اتحادیه اروپا باید کارت‌های بیشتری برای بازی در اختیار داشته باشد.