برسام محمدی – کارشناس مسائل منطقه

در دور نخست مذاکرات که با حضور نخست وزیر عراق انجام شد، طرفین برای تشکیل سه کمیته ویژه با موضوع «ارزیابی و بررسی سطح تهدیدهای داعش»، «الزامات عملیاتی و موقعیتی» و «تقویت توانایی نیروهای نظامی و امنیتی عراق» توافق کردند.

کمیته‌های سه‌گانه بعد از ارزیابی نتایج، شرایط و روندهای جاری از جمله، ارائه چشم‌اندازی از تهدید داعش، وضعیت امنیت عراق در سطوح مختلف به‌ویژه در مبارزه با داعش و ناامنی و همچنین الزاماتی که نیازمند تکیه ارتش عراق به توانمندی‌های خود باشد، «نقشه راهی» برای خروج نیروهای آمریکایی از عراق تدوین خواهند نمود.

تردیدی نیست که نیروها و پایگاه‌های نظامی و امنیتی آمریکا یکی از عوامل اصلی بی‌ثباتی، ناامنی، اختلافات سیاسی – جناحی و مشکلات اقتصادی در عراق است. از این رو، خروج آمریکا از عراق، مهم‌ترین مطالبه مردم و گروه‌های مختلف سیاسی و همچنین دولت این کشور می‌باشد که به تصویب نمایندگان پارلمان نیز رسیده است. حتی در ماه‌های اخیر نیز احساسات ضدآمریکایی در عراق دائماً رشد یافته و مردم ان کشور به‌شدت خواستار اخراج نیروهای آمریکایی از کشورشان هستند.

اما با توجه به تحولات مربوط به گفتگوهای اخیر بغداد – واشنگتن، این پرسش مطرح می‌شود که آیا دولت آمریکا واقعاً در فکر خروج نظامی از عراق و برچیدن پایگاه خود از این کشور است؟

با تأمل در متن بیانیه پایانی دور اول گفتگوها و اظهارات برخی از مقامات آمریکایی می‌توان به این پرسش، پاسخ روشن داد؛ وزارت دفاع آمریکا روز پنج‌شنبه 25 ژانویه / 5 بهمن ماه قبل از انجام مذاکرات با طرف عراقی، با صدور بیانیه‌ای تأکید کرده است: «این گفتگوها به‌عنوان بخشی از یک کمیته نظامی مشترک (HMC) که تابستان گذشته بر سر آن توافق شد، انجام خواهد شد و در مورد حرکت به سمت یک مشارکت امنیتی دوجانبه پایدار بین عراق و آمریکا گفتگو خواهد شد».

این در حالی است که در بیانیه دولت عراق، بر سر کاهش تدریجی تعداد «مستشاران ائتلاف بین‌المللی» و پایان یافتن «مأموریت مبارزه با داعش» با ایالات متحده آمریکا  در عراق تأکید شده است. در واقع، از نظر آمریکا و بنا بر آنچه که در بیانیه پنتاگون قید شده است، مذاکرات بر همکاری امنیتی گسترده‌تر متمرکز خواهد بود، نه خروج نظامی از عراق.

این تناقض به‌خوبی نشان می‌دهد نه‌تنها آمریکایی‌ها هیچ قصدی برای ترک عراق ندارند، بلکه از طریق کمیته عالی نظامی مشترک به‌دنبال تعریف زیرساخت حقوقی و قانونی از طریق توافق با دولت عراق برای «ابقاء» حضور خود در این کشور در اشکال دیگر و به‌اصطلاح موجه‌تر هستند.

پیش از آن نیز جیک سالیوان، مشاور امنیت ملی آمریکا، در تاریخ ۴ مه ۲۰۲۳ / 14 اردیبهشت 1402 در سخنانی در انستیتو واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک، ضمن اعلام «تعهد قاطع واشنگتن برای منطقه» اولویت‌های به روز شده دولت بایدن برای غرب آسیا را با شناسایی پنج چهارچوب جدید یعنی «مشارکت، بازدارندگی، دیپلماسی و کاهش تنش، ادغام ارزش‌ها» برای تعامل ایالات متحده با کشورهای منطقه مطرح کرده بود.

در واقع اینها بخشی از یک نقشه راه تمام عیارِ طراحی شده آمریکا برای پیشبرد سیاست‌های امنیتی، نظامی، سیاسی، اقتصادی و … برای غرب آسیا است.

علاوه‌براین‌ها، تحولات سرزمین‌های اشغالی، تحولات دریای سرخ و وضعیت متشنج و بی‌ثبات رژیم صهیونیستی و تعهدات ذاتی که کاخ سفید در حمایت از این رژیم دارد، از جمله شاخص‌های دیگری است که بحث خروج کامل و قطعی از عراق را که برای آمریکا اهمیت راهبردی دارد و یکی از ستون‌های ژئوپلیتیکی این کشور برای مهار جمهوری اسلامی ایران و جبهه مقاومت و تأمین امنیت رژیم اسرائیل می‌باشد، زیر سئوال می برد.

بنابراین استفاده از مفهوم «مشارکت دوجانبه» به جای «خروج از عراق» در بیانیه وزارت دفاع آمریکا و مانیفست اعلامی جیک سالیوان به‌عنوان راهبرد قاطع آمریکا برای غرب آسیا، به‌خوبی نشان می‌دهد، دولت آمریکا با رویکرد وقت‌کشی و فریبکارانه در گفتگوهای دوجانبه با بغداد حضور دارد و به‌رغم ادعاهای خود، نه تنها در پی خروج نظامی از منطقه و عراق نیست، بلکه به‌دنبال یک «برنامه بلندمدت» برای تقویت حضور خود در منطقه البته با ملاحظات، حساسیت‌ها و اقتضائات خاصی است که به‌اصطلاح کمتر تحریک‌کننده باشد.

مجموعه مسائل گفته شده، آشکار می‌کند که آمریکا به دنبال ترک عراق نیست و همچنان و به شکل به روز شده و پیچیده درصدد حفظ و تقویت حضور امنیتی است. حتی اگر فرض شود نیروهای نظامی آمریکایی پایگاه‌های خود را در عراق ترک نمایند، علاوه‌بر تلاش جهت جایگزینی آن با شکل دیگری از حضور و نفوذ، استقرار نیروهایش را احتمالاً در اقلیم کردستان که روابط نزدیک‌تری با واشنگتن دارد، ادامه خواهد داد.

توجه به این نکته هم ضروری است که حضور امنیتی بعضاً تهدیدهایی بیشتر از حضور نظامی اما به‌شکل پنهان و پیچده دارد که دولت عراق علی الاصول در گقتگوهای خود با آمریکا مورد توجه ویژه قرار می‌دهد، زیرا تجربه نشان داده که که آمریکا قابل اعتماد نیست. به‌عبارتی دستی که آمریکا به سوی عراق دراز کرده است، براساس قرائن موجود، «دست چدنی» است که دستکش مخملی دارد.