حمید خوش آیند – کارشناس مسائل منطقه

در روزهای اخیر و پس از گذشت ۱۳ سال از قطع روابط سیاسی و دیپلماتیک، رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه طی اظهارات مهمی از «تمایل» خود برای دعوت از بشار اسد، رئیس‌جمهور سوریه به آنکارا و دیدار و گفتگو با او خبر داده است.

رئیس جمهور ترکیه، برنامه خود برای دعوت از بشار اسد را به‌طور ناگهانی و یک هفته پس از آن اعلام کرد که موجی از خشونت‌ها در ترکیه علیه «مهاجران سوری» در گرفت. وی در سخنانی تأکید کرد: «دعوتمان (از اسد) را انجام خواهیم داد. این دعوت ممکن است در هر لحظه‌ای صورت گیرد. امیدواریم روابط ترکیه و سوریه را به آنچه در گذشته بود بازگردانیم. اکنون به جایی رسیده‌ایم که به محض اینکه بشار اسد گامی برای بهبود روابط با ترکیه بردارد، پاسخ مثبتی خواهیم داد».

در خصوص «اهداف» اردوغان از این اظهارات، که حاکی از «تصمیم جدی» او برای احیای روابط دیپلماتیک با سوریه است، نکات قابل توجهی وجود دارد که به مهمترین آنها اشاره می‌شود:

یک؛ ترکیه با حدود 4 میلیون پناهنده سوری، بزرگ‌ترین کشور میزبان پناهندگان سوریه در جهان است. روند رو به رشد پناهندگان سوری در این کشور، دولت ترکیه را با مسأله نگران‌کننده‌ای به نام افزایش «احساسات ضد پناهجویان» و خشونت علیه پناهندگان سوری مواجه کرده است.

پروفسور «اوزداغ» رهبر حزب ظفر و متخصص مسائل امنیتی در زمان تبلیغات انتخابات شهرداری‌ها در سخنان قابل تأملی در جمع هواداران ملی‌گرای خود گفته بود: «ما در آینده با یک انفجار جمعیتی عجیب روبرو می‌شویم و تعداد سوری‌ها در سال ۲۰۴۰ میلادی در ترکیه به ۲۱ میلیون نفر خواهد رسید. این یک تهدید واقعی است و در برابر چنین وضعیتی، قادر نخواهیم بود از کشورمان محافظت کنیم».

پیرو چنین اظهارات تحریک‌آمیزی و همچنین «خشونت‌هایی» که علیه پناهندگان سوری در حال شکل گرفتن است، اردوغان این مسأله را به‌خوبی متوجه شده است که ادامه چنین وضعیتی می‌تواند تنش‌های اجتماعی و تباری خطرناکی برای ترکیه به‌وجود آورده و در صورتی که هجوم پناهندگان آن‌هم در بحبوحه «رکود شدید اقتصادی» متوقف نشود، سیاست داخلی ترکیه در وضعیت «فاجعه‌باری» قرار خواهد گرفت.

درحالی‌که مخالفت‌های داخلی در این زمینه در حال افزایش است و مسأله پناهندگان سوری نیز عملاً در حال تبدیل به یک «اهرم فشار قوی» از سوی احزاب مخالف علیه حزب حاکم است، اردوغان به‌دنبال یک راه‌حل اساسی برای مقابله با وضعیت کنونی است؛ بنابراین «احیای روابط دیپلماتیک» با دولت سوریه را در دستور کار قرار داده است.

دو؛ مهار تروریسم کُردی با منشأ سوری، «توجیه» همیشگی دولت اردوغان از مداخلات غیرقانونی در خاک سوریه بوده است. از نظر دولت ترکیه، نیروهای دموکراتیک سوریه موسوم به یگان‌های مدافع خلق (YPR) که تحت حمایت آمریکا هستند و در مناطقی از شمال و شمال شرق سوریه مستقر می‌باشند، هیچ تفاوتی با حزب کارگران کردستان موسوم به پ‌پ‌ک ندارند، لذا به‌عنوان تهدیدی علیه امنیت و تمامیت ارضی ترکیه به‌شمار می‌روند.

با وجود انجام سه عملیات نظامی علیه یگان‌های کرد  در سال های 2016، 2018 و 2019 میلادی، ترکیه امروز به این موضوع واقف شده است که خطر ایجاد منطقه خودمختار کردی در سوریه نه تنها با عملیات نظامی از بین نمی‌رود، بلکه باعث آشفته‌تر شدن اوضاع و «چالش بیشتر» با دمشق و سایر بازیگران ذینفع در سوریه می‌شود. بنابراین آنکارا درصدد است تا از طریق «ترمیم» رابطه با دمشق، در صورت امکان یک جبهه متحد با دولت سوریه و در چهارچوب سازوکارهای قانونی علیه کردها تشکیل دهد.

سه؛ علاوه بر این‌ها، تلاش ترکیه برای عادی‌سازی روابط با سوریه در یک چهارچوب بزرگ‌تر صورت می‌گیرد. در چند سال اخیر، دولت ترکیه به‌دلایل مختلف از جمله مشکلات اقتصاد داخلی، بقای سیاسی جریان حاکم، افزایش قدرت منطقه‌ای و … به‌دنبال یک سیاست خارجی «کمتر تهاجمی» و «بیشتر تعاملی» بوده است.

در این راستا، دولت اردوغان اقدام به بهبود و توسعه مناسبات دوجانبه خود با عربستان، امارات و مصر کرده است. احیای روابط با سوریه که از بحران و بی‌ثباتی عبور کرده و امروز تا حدود زیادی جایگاه قبلی خود را در منطقه و جهان عرب بازیافته است، از ابعاد مهم سیاست مذکور است.

چهار؛ ترکیه بدترین دوران اقتصادی خود را از زمان روی کار آمدن حزب عدالت و توسعه سپری می‌کند. کاهش ارزش لیر، افزایش نرخ تورم و سایر مشکلاتی که در بخش اقتصادی در ترکیه وجود دارد، باعث کاهش شدید محبوبیت حزب حاکم شده است، به‌طوری‌که اگر وضعیت به این شکل ادامه پیدا کند، قطعاً در انتخابات‌های پیش‌رو با فاصله بیشتری شکست خواهد خورد.

دولت اردوغان به دنبال بهبود روابط با دولت سوریه است تا ضمن تسهیل بازگشت آوارگان سوری که سالانه میلیاردها دلار برای آنها هزینه می‌کند، با هدف «ارز آوری بیشتر» و حل‌و‌فصل بخشی از مشکلات داخلی، بازار بزرگ سوریه را به روی خود باز کند.

در هر حال پیامدها و چالش‌های ناشی از سیاست‌های خصمانه چندین ساله دولت اردوغان علیه سوریه و عبور این کشور از مرحله بحران و رسیدن به ثبات، دولتمردان آنکارا را به این درک رسانده است که نه تنها استمرار فضای تنش در مناسبات دوجانبه با سوریه سودی ندارد، بلکه باعث بروز مشکلات داخلی به طرق مختلف از جمله از ناحیه کنش‌های داخلی علیه پناهندگان سوری در ترکیه می‌شود.

اما در اینجا یک نکته مهم وجود دارد؛ همان‌گونه که دولت سوریه نیز بارها اعلام کرده است، با اینکه از تمامی ابتکار عمل‌های مربوط به بهبود روابط با ترکیه «استقبال» می‌کند، ولی هرگونه تغییر وضعیت کنونی در روابط دو کشور در گام اول مستلزم «خروج نیروهای ترکیه از مناطق تحت اشغال» در سوریه است.

بنابراین تا زمانی که آنکارا تعهد صریح و علنی برای عقب‌نشینی ارتش ترکیه و گروه‌های وابسته به آن از اراضی تحت تصرف خود در سوریه ندهد، ابتکار عمل‌ها برای ازسرگیری رابطه با سوریه هم بعید است به جایی برسد. به رسمیت شناختن تمامیت ارضی و «حاکمیت کامل سوریه»، پیش‌شرط اصلی احیای روابط دمشق – آنکارا است.