سجاد سامانی – کارشناس مسائل غرب آسیا

پایان مأموریت ائتلاف و تداوم نفوذ آمریکا

خروج نیروهای موسوم به ائتلاف بین‌المللی ضد داعش از عراق را نباید به معنی قطع کامل روابط امنیتی واشنگتن با بغداد دانست؛ بلکه باید آن را صرفاً پایان مأموریت نظامی این ائتلاف ارزیابی کرد. گروه بین‌المللی بحران در تحلیل آینده حضور نظامی آمریکا در عراق، پرسش اصلی را توان نیروهای عراقی برای مدیریت مستقل خلأهای عملیاتی، اطلاعاتی و هماهنگی فرامرزی می‌داند؛ به‌ویژه در شرایطی که بقایای داعش، وضعیت نامطمئن سوریه و رقابت گروه‌های مسلح همچنان چالش‌برانگیز هستند.

در مقابل، پایگاه اینترنتی «Responsible Statecraft» در مقاله «با وجود جنگ، ارتش آمریکا عراق را ترک می‌کند» استدلال می‌کند که حضور نامحدود چند صد نیروی آمریکایی جایگزین نهادسازی داخلی نیست. پایان مأموریت می‌تواند فضای سیاسی لازم را برای تقویت مسئولیت‌پذیری دولت عراق فراهم کند، هرچند آموزش، تبادل اطلاعات، مشاوره و همکاری از راه دور همچنان امکان‌پذیر است.

بنابراین، خروج نظامی لزوماً به معنای پایان نفوذ آمریکا نیست؛ بلکه می‌تواند شکل آن را از استقرار مستقیم به ابزارهای امنیتی، دیپلماتیک و اقتصادی تغییر دهد.

از طرف دیگر، خروج آمریکا می‌تواند فشار نظامی مستقیم بر گروه‌های مقاومت را در عراق کاهش و قدرت چانه‌زنی این نیروها را افزایش دهد. اگر دولت عراق در مدیریت مرزها، کنترل امنیتی و مهار خشونت فرقه‌ای ناکام بماند، خلأ امنیتی می‌تواند به بقایای داعش فرصت سربرآوردن دوباره دهد. بی‌ثباتی مزمن عراق باتوجه‌به پیوندهای مرزی و اقتصادی منطقه، به سود امنیت ملی دیگر کشورهای منطقه نخواهد بود.

برخی کارشناسان در همین زمینه یادآوری می‌کنند که واشنگتن می‌تواند از طریق کمک اقتصادی، روابط بانکی و انرژی، همکاری اطلاعاتی، فروش تسلیحات و ارتباط با نخبگان سیاسی، نفوذ خود را در عراق حفظ کند؛ بنابراین، رقابت پس از خروج، بیش از تعداد سربازان، به توان بازیگران خارجی برای ایجاد روابط پایدار با نهادهای عراقی وابسته خواهد بود.

بغداد؛ میان مشروعیت عمومی و محدودیت‌های حکمرانی

نظرسنجی مؤسسه مستقل مطالعات اداره و جامعه مدنی که شورای آتلانتیک درباره صد روز نخست دولت علی الزیدی منتشر کرده، تصویری دوگانه از وضعیت داخلی عراق ارائه می‌دهد. بر اساس نتایج اعلام‌شده، ۷۷ درصد پاسخ‌دهندگان از انتخاب الزیدی به نخست‌وزیری رضایت داشته‌اند و ۷۵ درصد معتقد بوده‌اند که او از عهده مسئولیت‌هایش برآمده است. بااین‌حال، ۶۰ درصد فساد در عراق را گسترده دانسته‌اند؛ رقمی که در میان پاسخ‌دهندگان شیعه به ۶۹ درصد رسیده است. بیکاری، به‌ویژه در میان جوانان، نیز از نگرانی‌های مهم باقی مانده است.

این داده‌ها نشان می‌دهند که مشروعیت اولیه دولت به عملکرد آن در حکمرانی، اشتغال و مقابله با فساد وابسته خواهد بود. تحلیل مرکز البیان درباره نقش بانک‌های دولتی و محدودیت ظرفیت بانک‌های خصوصی برای تأمین مالی بودجه نیز یک مشکل ساختاری را برجسته می‌کند: اتکای بیش از حد دولت به شبکه بانکی دولتی برای تأمین مخارج عمومی می‌تواند اعتبار موردنیاز بخش خصوصی و سرمایه‌گذاری مولد را محدود کند.

ازاین‌رو، ثبات عراق فقط به توان نظامی وابسته نیست؛ کیفیت مدیریت مالی، ایجاد اشتغال و مقابله با فساد نیز بر ظرفیت دولت برای مهار بحران اثر مستقیم دارد.

وضعیت اقلیم کردستان پس از کاهش حمایت آمریکا

خروج آمریکا برای اقلیم کردستان اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا همکاری با واشنگتن طی سال‌های گذشته بخشی از آموزش، پشتیبانی و هماهنگی نیروهای پیشمرگه را تأمین کرده است. اندیشکده اوراسیا ریویو هشدار می‌دهد که اقلیم نباید تداوم شکل کنونی حمایت خارجی را مفروض بداند. در این شرایط، انسجام سیاسی داخلی، روابط با بغداد و سازمان‌دهی نیروهای امنیتی اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند.

بر اساس تحلیل مؤسسه «ریسپانسیبل استیت‌کرفت» درباره وحدت پیشمرگه‌ها، دولت اقلیم در ۲۱ سپتامبر از تکمیل مرحله‌ای از یکپارچه‌سازی نیروهای نظامی خبر داد. بااین‌حال، ساختار فرماندهی همچنان تا حدی با وابستگی‌های حزبی حزب دموکرات کردستان و اتحادیه میهنی کردستان پیوند دارد. انتقال حقوق نیروها به حساب متمرکز وزارت پیشمرگه‌ها گامی مهم بود، اما وحدت اداری لزوماً به یکپارچگی عملیاتی منجر نمی‌شود. تداوم شکاف‌های حزبی می‌تواند در بحران، زنجیره فرماندهی را مختل و وابستگی اقلیم به تضمین‌های بیرونی را بیشتر کند.

درس افغانستان و اولویت‌های پس از خروج

مقایسه عراق با افغانستان زمانی مفید است که نه بر یکسان‌انگاری دو کشور بلکه بر خطر فرسایش نهادها و شکاف میان ارزیابی‌های امنیتی و واقعیت سیاسی تمرکز کند. عراق از ارتش، نهادهای حکومتی و منابع درآمدی متفاوتی برخوردار است، اما رقابت گروه‌های مسلح، فساد و دشواری تبدیل توان نظامی به کنترل سیاسی همچنان خطرآفرین هستند. حضور نیروهای آمریکا نیز به‌تنهایی تضمینی برای حل این مشکلات نبود.

برای محور مقاومت، رویکرد واقع‌بینانه آن است که از کاهش حضور نظامی آمریکا برای گسترش همکاری‌های منطقه‌ای استفاده کند، اما باید در نظر داشت که بی‌ثباتی نهادهای دولتی یا تشدید رقابت مسلحانه خطرناک خواهد بود.

پیامد راهبردی خروج نیروهای ائتلاف به توان بغداد برای تثبیت اختیار قانونی بر سلاح، توان اقلیم کردستان برای کاهش اختلافات داخلی و ظرفیت شرکای خارجی برای تقویت نهادهای ملی عراق وابسته خواهد بود. اگر این شرایط فراهم شود، پایان مأموریت نظامی ائتلاف می‌تواند به تقویت حاکمیت عراق کمک کند؛ در غیر این صورت، ممکن است شکل حضور آمریکا تغییر کند، بدون آنکه نفوذ راهبردی آن پایان یابد.