رضا مجیدزاده – پژوهشگر روابط بین‌الملل

تحولات ژئواکونومیکی و ژئوپلیتیکی از جمله پیشران‌های تبدیل این تنش‌ها به جنگ و جبهه‌بندی‌های امنیتی- نظامی است که در قلمروهای متنوعی به چشم می‌خورد؛ قطب شمال از جدیدترین این قلمروهاست که با وجود اختلاف مالکیت بین کشورهای همجوار این منطقه، به تازگی به عرصه جبهه‌بندی‌های امنیتی – اطلاعاتی نیز تبدیل شده است که در جدیدترین آن شبکه‌سازی کانادا با کشورهای شمال اروپا قابل توجه است. اما چرا این حوزه تقابل جدید اهمیت دارد و بازیگران موثر در این حوزه کدامند؟

قطب شمال جغرافیایی در اقیانوس منجمد شمالی و در نزدیکی جزیره گرین‌لند واقع شده است. تخمین‌های اولیه سازمان زمین‌شناسی آمریکا دال بر این است که بیش از 20 درصد از منابع نامکشوف و قابل استخراج جهان، از جمله 160 میلیارد بشکه نفت و 30 درصد از گاز طبیعی جهان، در این منطقه و در شمال مدار شمالگان است. در زمینه مالکیت ناحیه نفت‌خیز قطب شمال، کانادا و روسیه اعلام حاکمیت ملی کرده‌اند و در سال 2014 نیز دانمارک مدعی قلمرویی حدودا 900 هزار کیلومتر مربعی در نزدیکی گرین‌لند شده است. در واقع، رقابت اصلی بین روسیه،‌ نروژ، کانادا، دانمارک و آمریکا است که می‌توانند ثابت کنند که رشته‌کوه یا تیغه لومونوسف تا کشور آنها ادامه دارد.

دگرگونی‌های اقلیمی سبب تغییرات چشمگیری در محیط قطب شمال شده است و افزایش دسترسی به منابع این منطقه، عرصه جدیدی از رقابت جهانی را در این منطقه تقویت می‌کند. همچنین، گرمایش جهانی، از جمله جداشدن قطعه یخی به اندازه مساحت پاریس، بدان معناست که مسیر تجاری این منطقه بزودی در دسترس خواهد بود؛ احتمال دارد این گرمایش تا سال 2040 منطقه را یخ‌زدایی کند که گشایش مسیرهای دریایی جدید،‌از پیامدهای مهم آن خواهد بود و این رقابت را تا حد زیادی شدت می‌بخشد. افزون بر این، جنگ روسیه – اوکراین نیز عاملی دیگر است که رویکرد کشورها به این منطقه را فقط به موضوعات اقلیمی و منابع قطب شمال، محدود نمی‌سازد؛ موضوع پیوستن سوئد و فنلاند به ناتو نشان می‌دهد که بازآرایی ائتلاف‌ها در بستر تقابل‌های غرب و شرق نیز اهمیت دارد؛ تقابل‌هایی که تفاوت آن با دوران جنگ سرد در رقابت ایدئولوژیک نیست بلکه شبکه‌سازی و ائتلاف‌سازی برای تسلط بر منابع و فضاهای جریان منابع است که بخش مهمی از آن در رقابت بین کریدورها نمایان است.

در حاشیه نشست وزرای دفاع ناتو در هفدهم اکتبر 2024، وزاری دفاع کانادا و دانمارک همراه با وزرای خارجه جزایر فارو و نمایندگانی از گرین‌لند، فنلاند، نروژ و سوئد و ایسلند درباره تعهد خود به ارتقای همکاری در زمینه امنیتی و دفاعی در قطب شمال تاکید کردند. بیانیه رسمی دولت کانادا درباره این نشست، حاوی عبارت‌هایی از این قبیل است: محیط تهدید در قطب شمال، فرصت‌های تقویت اطلاعات و اشتراک اطلاعات برای دستیابی به یک تصویر عملیاتی مشترک، تهدیدهای نوپدید از جانب دشمنان بالقوه در سطح ملی و بین‌المللی و توانایی بازدارندگی در برابر تهدیدات دشمنان احتمالی و تعهد به مشارکت در عملیات و تمرین مشترک. در دیداری دیگر، وزیر خارجه کانادا با همتایان دانمارکی، فنلاندی، ایسلندی و نروژی و سوئدی درباره بررسی روش‌هایی برای «گفتگوهای امنیتی قطب شمال» توافق کردند. البته این گفتگوها در زمینه سرمایه‌گذاری در قطب شمال و مقابله با نفوذ چین و روسیه نیز خواهد بود.

اقتصاد شبکه‌ای امروزی بر اساس زنجیره‌های جهانی ارزش کار می‌کند و هندسه جدید جهان بر اساس نیروهای پیشران این اقتصاد، شکل می‌گیرد. از جمله این پیشران‌ها نیاز به برندینگ مجدد است که یک کشور را شایسته اتصال به زنجیره‌های ارزش جهانی نشان می‌دهد. از دیگر پیشران‌ها تشکیل حلقه‌ها و شبکه‌های همکاری است که امنیت و بازدارندگی نسبی در برابر  تهدیدات بالقوه رقبا را به وجود می‌آورد. سومین پیشران نیز همراه‌سازی افکار عمومی توسط پلتفرم‌های عصر تکنوفئودالیسم است که تصویر و برند کشورها را در نزد جهانیان سفید یا سیاه نشان می‌دهد. حوزه جدید تقابل در قطب شمال در نتیجه این تحولات و فعالیت این پیشران‌ها شکل گرفته است و نشان می‌دهد که جهان به سمت تغییر نقاط ژئواستراتژیک می‌رود؛ نقاط قدیمی و جدید عرصه تقابل شده‌اند و احتمال دارد علاوه بر قطب شمال، عرصه‌های جدیدی از رقابت میان کارتل چین و کارتل امریکا شکل بگیرد.