مجید محمدشریفی – استادیار گروه روابط بین‌الملل دانشگاه خوارزمى

ترامپ وعده پایان جنگ را داده است و حتی کیت کلوگ، ژنرال بازنشسته آمریکایی را برای رسیدن بدین هدف تعیین کرده است. به نظر می­‌رسد هم رهبران و هم مردمان روسیه و اوکراین نیز به سبب خستگی از جنگی سه­‌ساله، صلح را طلب می­‌کنند. ترامپ مدعی است می­تواند این آرزو را محقق سازد؛ اما به نظر می­‌رسد همه چیز به اراده ولادیمیر پوتین بستگی دارد.

جنگی که پوتین مدعی بود سه روز بیشتر طول نخواهد کشید، اکنون بیش از سه سال دو کشور را درگیر کرده است. اوکراین تسلیم نشده و همچنان به مقاومت ادامه می­‌دهد، گرچه این مقاومت هزینه فراوانی داشته است. آنچه از میدان نبرد برمی­آید این است که  نیروهای اوکراینی احتمالاً دیگر نخواهند توانست جنگ فرسایشی را که مشخصه سال 2024 بود، برای مدت طولانی تحمل کنند. هدف اصلی اوکراین جلوگیری از پیشروی روس‌­ها در مناطقی همچون دونباس است. اوکراین از کمبود تسلیحات و نیروهای آموزش­دیده رنج می‌برد و همین امر ورود ترامپ به کاخ سفید را به عاملی مهم در تعیین آینده جنگ تبدیل کرده است، چراکه همگان می‌دانند که در نبود حمایت­‌های تسلیحاتی آمریکا، کشورهای اروپایی نه توان و نه اراده­ای برای تدوام حمایت­‌ها از اوکراین دارند. زلنسکی نیز خود به خوبی از این واقعیت آگاه است. اکنون سرخوشی اولیه ناشی از ورود نیروهای اوکراینی به خاک روسیه در منطقه کورسک که برخی تحلیل­گران آن را نقطه عطفی در آینده جنگ می­دانستند، فروکش کرده است. هرچه افق پیروزی‌های نظامی در میدان نبرد تیره­‌تر باشد، استخدام نیرو و جذب کمک­‌های نظامی نیز دشوارتر خواهد بود. تا کنون، زلنسکی از فرستادن مردان زیر 25 سال به میدان نبرد خودداری کرده است، اما اگر جنگ برای مدت طولانی ادامه یابد، باید این تابو را نیز بشکند. به نظر می‌رسد نه تنها زلنسکی، بلکه اکثریت مردم اوکراین نیز اکنون این واقعیت را پذیرفته­‌اند که ارتش آنها قادر نخواهد بود سرزمین­‌های تحت اشغال و مردمان ساکن در آنجا را در آینده نزدیک آزاد کند. گرچه همچنان امیدوارند که در سایه حمایت ناتو، یک پنجم سرزمین خود را به روسیه واگذار نکنند و آینده امنیت کشورشان را نیز تضمین کنند. در چنین شرایطی است که ترامپ وعده پایان جنگ را داده است. اوکراینی‌ها امیدوار هستند که ترامپ در نقش یک “تغییردهنده بازی” وارد کارزار شود. بی­تردید ترامپ برخلاف ادعای خود نمی­‌تواند جنگ اوکراین را در 24 ساعت پایان دهد. اما اوکراین امیدوار است که ترامپ، ولادمیر پوتین را پای میز مذاکره بیاورد. اینکه با درنظرداشت واقعیت­‌های میدانی و دورنمای تضعیف حمایت آمریکا از اوکراین، پوتین در ابتدا از پذیرش مذاکره امتناع کند چندان دور از ذهن نیست. در چنین شرایطی، پرسش مهم این است که آیا ترامپ نیز به مانند بایدن یا حتی بیشتر از وی از اوکراین حمایت نظامی خواهد کرد؟

زلنسکی از نخستین مقاماتی بود که پیروزی ترامپ در انتخابات ریاست جمهوری آمریکا را تبریک گفت، وی مدتها است که گفتگوهای نزدیک با ترامپ را آغاز کرده است. دشوار است بگوییم که آیا این تلاش‌­ها به ثمر می‌­رسد یا خیر، اما تردیدی نیست که گزینه­‌های اوکراین بسیار محدود هستند. زلنسکی ناگزیر است روابط با بزرگترین حامی خود را همچنان حفظ کند. اینکه ترامپ ژنرال باتجربه و کهنه سرباز جنگ ویتنام، کیت کلوگ را در مقام نماینده ویژه آمریکا در جنگ اوکراین انتخاب کرده از نظرگاه مقامات و مردمان اوکراین پیامی امیدوارکننده­ دربردارد، چراکه کلوگ 80 ساله که پیش از این از اوکراین بازدید کرده است، در مقالات خود سیاست سختگیرانه‌­تر در مقابل پوتین را خواستار شده بود. کلوگ در نوشته­‌های خود آورده است که جو بایدن از همان ابتدا باید تمامی تسلیحات مورد نیاز برای عقب­‌راندن روسیه را در اختیار نیروهای اوکراینی قرار می­‌داد. اوکراین امیدوار است که ترامپ اکنون از این توصیه پیروی کند.

با وجود این کارشناسان چندان به انجام مذاکرات صلح امیدوار نیستند چراکه از یک سو، ترامپ هنوز طرح مشخصی را برای توافق عرضه نکرده است و از سوی دیگر پوتین نیز اراده‌­ای برای انجام مذاکرات ندارد. این امر حتی آغاز مذاکرات را نیز دشوار می­‌سازد، چشم‌­انداز حصول توافق نهایی که دیگر بسیار دور از ذهن تصور می­‌شود. مهمترین مانع برای انجام مذاکرات، پاسخ به این پرسش است که آیا ترامپ، ابزار قدرتمندی برای فشار علیه پوتین در اختیار دارد.

پوتین به پیروزی در جنگ امیدوار است. نیروهای روسیه هر روز در دونباس پیشروی می‌کنند و تنها در ماه نوامبر روزانه به طور متوسط ​​بیش از 20 کیلومتر مربع از خاک اوکراین را تصرف کرده‌­اند. به نظر می­‌رسد که پوتین در پی آن است تا پیش از انجام مذاکرات، سرزمین­‌های بیشتری را تصرف کند و از مجرای آن، با اهرم فشار بیشتری در مذاکرات احتمالی حاضر شود. با وجود این، پیشروی­های روسیه، با تلفات فراوانی حاصل شده است. جنگ سه‌­ساله، ارتش روسیه را تضعیف و اقتصاد این کشور را در معرض تهدید جدی قرار داده است. این عوامل، تداوم جنگ برای پوتین را به آزمونی دشوار بدل کرده­‌اند.

پوتین بر آن است تا از بازگشت ترامپ به کاخ سفید برای تعیین یک چارچوب امنیتی پایدار با غرب بهره گیرد که بر اساس آن، روسیه ضمن کنترل مناطق اشغال­‌شده اوکراین، مانع از الحاق اوکراین به ناتو شود. سقوط بشار اسد در سوریه، مواضع روسیه در جنگ اوکراین را تهاجمی­‌تر کرده است. پوتین شکست در اوکراین را به مانند مورد سوریه به آسانی نمی­‌پذیرد. از سوی دیگر پذیرش خواسته‌­های پوتین نیز برای ترامپ شکستی بزرگ محسوب می­شود. این دو خواسته متضاد است که تحلیل­گران را به امکان توافق بدبین کرده است. چشم انداز حصول یک موضع مشترک در غرب برای پایان بحران اوکراین چندان امیدوارکننده نیست؛ از یک­سو شکاف در بین کشورهای عضو ناتو و وجود رهبرانی همفکر با ترامپ که معتقدند، اوکراین در این جنگ پیروز نخواهد شد، امکان افزایش فشارها بر زلنسکی برای پذیرش صلح را تشدید کرده است. رابرت فیستو در اسلواکی، کارل نهامر، صدراعظم اتریش، ویکتور اوربان در مجارستان و رجب طیب اردوغان در ترکیه همگی از موضعی همانند ترامپ پیروی می­‌کنند. از سوی دیگر گسترش افق جنگ با اعزام نیروهای نظامی کره شمالی به میدان­‌های نبرد و افزایش همکاری­‌های نظامی روسیه و چین و همچنین دورنمای تشدید عمودی جنگ با امکان استفاده روسیه از تسلیحات هسته­‌ای تاکتیکی، کشورهای عضو ناتو را در تنگنا قرار داده است. گرچه امکان استفاده از تسلیحات هسته­‌ای استراتژیک از سوی روسیه علیه کشورهای اروپایی، نامحتمل به نظر می­‌رسد اما نمی­‌توان احتمال شروع یک جنگ هسته‌­ای را یکسره رد کرد.

با عطف­‌نظر به تمامی شرایط فوق، تحلیل­گران سه سناریو را برای بحران اوکراین ترسیم می‌کنند:

نخست: عدم­‌ ارسال تجهیزات نظامی به اوکراین و درخواست از این کشور برای پایان دادن به جنگ با این استدلال که کیِف نمی­‌تواند در میدان جنگ پیروز شود. واضح است که این سناریو برای اوکراین بسیار نامطلوب است. در چنین شرایطی ضمن از دست دادن بخشی از سرزمین خود هیچ تضمینی برای عدم حمله دوباره روسیه در آینده نیز دریافت نخواهد کرد. نگران­کننده‌تر اینکه روسیه ممکن است همچنان به پیشروی­های خود ادامه دهد و با تصرف اودسا اوکراین را به یک کشور محصور در خشکی تبدیل کند؛ احتمالی که افزون بر تهدیدات نظامی، اقتصاد پایدار کشاورزی اوکراین را نیز در معرض نابودی قرار خواهد داد.

دوم: آتش‌­بس در نقاط محل منازعه و ایجاد مناطق غیرنظامی. این سناریویی است که کلوگ نماینده ترامپ در بحران اوکراین از آن حمایت می­‌کند. بر این اساس، جنگ در نقاط محل منازعه متوقف و با غیرنظامی­‌شدن این مناطق، نیروهای غربی بی­‌طرف مستقر خواهند شد. مشکل این سناریو این است که، نقاط محل منازعه وسعت زیادی دارند و انجام مأموریت حفظ صلح بسیار دشوار است. در این سناریو تضمین غیرنظامی ماندن مناطق محل منازعه امری نامحتمل است چراکه در صورت برخورد نیروهای اوکراینی و روسی، تداوم صلح با مانع جدی مواجه خواهد شد. در بلندمدت حفظ این مناطق غیرنظامی نیازمند کمک­های اقتصادی و تسلیحاتی فراوان به اوکراین است تا مانع از حملات احتمالی روسیه شوند. این سناریو بسیار خوش­بینانه است  و بازگشت مناطق تحت اشغال اوکراین را از مسیر دیپلماسی پیشنهاد می­‌کند. با در نظر داشت پیشروی­های روسیه در خاک اوکراین و عدم تمایل فعلی پوتین به مذاکره، انجام این سناریو دور از ذهن به نظر می‌رسد.

سوم: تداوم جنگ. سناریوی سوم تداوم جنگ است. در چنین شرایطی روسیه و اوکراین درگیر یک جنگ فرسایشی خواهند شد. به نظر می­‌رسد نه روسیه و نه اوکراین هیچ­کدام توان تحمیل شکست نهایی بر دیگری را ندارند. در چنین شرایطی تشدید تحریم‌­های اقتصادی آمریکا به‌­ویژه تحریم خرید نفت روسیه از سوی چین بر اساس پیشنهاد مایکل والتز، مشاور امنیت ملی ترامپ، اقتصاد روسیه را در معرض تهدیدی بزرگ قرار خواهد داد. ترامپ امیدوار است که با تشدید تحریم­‌ها علیه روسیه، پوتین را وادار به پذیرش صلح کند.