برسام محمدی – کارشناس مسائل منطقه

اردن و مصر دو کشوری هستند که از نظر دولت آمریکا باید «زمینه‌های» لازم برای پذیرش بیش از دو میلیون نفر از ساکنان غزه را به وجود آورند. این موضوع نه تنها با مخالفت شدید اردن و مصر مواجه شده است، بلکه برای نخستین بار در بیش از سه دهه گذشته، روابط قاهره با واشنگتن را در یک وضعیت «پرتنش» قرار داده، به‌طوری که رئیس جمهور مصر سفر خود به آمریکا را «لغو» نموده و به زمانی نامعلوم موکول کرده است.

در خصوص اهداف دولت ترامپ از مطرح نمودن تخلیه غزه دو «گمانه» مهم وجود دارد: نخست، ترامپ به عنوان یکی از سرسخت‌ترین حامیان رژیم صهیونیستی در بین دولت‌های آمریکا، به دنبال «پاکسازی قومی» غزه است؛ طرحی که رژیم صهیونیستی در 16 ماه جنگ نتوانست آن را عملی کند، هم‌اکنون ترامپ در دوره آتش‌بس و با سوءاستفاده از وضعیت وخیم انسانی و زیستی در غزه در صدد تحقق آن است. دوم، دولت ترامپ با توجه به شناختی که از حساسیت کشورهای عربی و اسلامی به غزه دارد، این طرح را به عنوان «اهرمی» برای تحت فشار قرار دادن این کشورها به ویژه مصر، اردن، عربستان، امارات و قطر برای «اخراج حماس از غزه و نابودی مقاومت» در این شهر مطرح کرده است.

در یک نگاه کلان، جدای از اینکه کدام یک از گمانه‌های مذکور واقعی و درست است، طرح ترامپ یک «تهدید» و «فاجعه تمام‌عیار» برای کشورهای عربی در منطقه است. چرا که اولاً پاکسازی غزه، خشم ملت‌های عرب را برانگیخته و از این ناحیه مشکلات پیچیده امنیتی، سیاسی و … را پیش روی دولت‌های عربی قرار می‌دهد. ثانیاً، تلاش برای اخراج حماس یا سایر گروه‌های مقاومت از غزه به دست کشورهای عربی امری محال و پیامدبار است. ثالثاً، هیچ تضمینی وجود ندارد که ترامپ و رژیم‌صهیونیستی بعد از غزه و فلسطین در پی ادعاهای ارضی در خصوص سایر کشورهای عربی نباشند. بنابراین تنها راهکار موجود «مقابله جدی و عملی» با این طرح است.

همان‌طور که گفته شد، مردم غزه و مقاومت فلسطین هرگز اجازه تحقق چنین طرحی را نمی‌دهند. اما این به تنهایی کافی نیست؛ روندی که دولت ترامپ شروع کرده است و البته «انفعال» بخش عمده‌ای از کشورهای عربی و اسلامی در 16 ماه جنگ غزه نیز در آن بی‌تأثیر نیست، در غزه متوقف نخواهد شد و قطعاً «پیامدهای مهمی» در پیش روی کشورهای عربی و اسلامی قرار خواهد داد.

مخالفت شدید کشورهای مختلف عربی به خصوص مصر با اخراج ساکنان غزه و بیانیه‌ای که اخیراً عربستان، امارات، قطر، مصر، اردن و تشکیلات خودگردان در این باره صادر کردند، اقدام قابل توجهی است، لیکن کافی نیست.

کشورهای عربی فراتر از مواضع و مخالفت‌های اعلامی، در ابعاد گوناگون، «اهرم‌های قدرتمندی» برای عقب نشاندن دولت ترامپ از طرح خود دارند.

یکی از اهرم‌های «مؤثر» در این زمینه بازسازی غزه با «پیشگام شدن» کشورهای عربی است. بازسازی غزه حدود 60 میلیارد دلار هزینه دارد که تأمین آن توسط کشورهای عربی کار چندان سختی نیست. با توجه به اینکه بازسازی غزه امروز مهم‌ترین دغدغه و اولویت جامعه جهانی و نهادهای بین‌المللی و جهان اسلام در خصوص غزه است، بنابراین در صورتی که کشورهای عربی بتوانند در این زمینه پیش‌قدم شوند، به بخش مهمی از «ترتیبات جاری و آتی» پیرامون غزه تبدیل خواهند شد. ضمن اینکه این موضوع انگیزه‌های مقاومت در مردم غزه را هم بیشتر خواهد کرد.

اهرم دوم، اجماع و «ائتلاف واقعی» در مقابل انگیزه‌های نژادپرستانه و پاکسازی قومی ترامپ است. یعنی ائتلافی که بتواند «مؤثر» باشد و از هم‌اکنون «تبعات» و «پیامدهای» تلاش ترامپ برای پیشبرد طرح خود را در مقابل آمریکا و رژیم صهیونیستی قرار دهد، اگرچه این ائتلاف، موضوعی خواهد بود.

اهرم بعدی، «همراهی و حمایت کشورهای عربی و اسلامی از اردن و مصر» در این موضوع است. مصر و اردن در لیست کشورهایی هستند که سال‌هاست از آمریکا کمک مالی و اقتصادی دریافت می‌کنند. تهدید مصر و اردن به قطع کمک‌های اقتصادی و مالی یکی از اهرم‌های فشار اصلی ترامپ برای تخلیه مردم غزه و انتقال آن‌ها به این دو کشور است. در صورتی که سایر کشورهای عربی حداقل بتوانند با اتخاذ «سازوکارهای عملی» اعم از سرمایه‌گذاری خارجی، اعطای وام و …، بخشی از نیازها و مشکلات اقتصادی و مالی مصر و اردن را تأمین و برطرف کنند و اقتصاد این کشورها را در مقابل تهدیدهای آمریکا مصون سازند، این اهرم فشار تا حد زیادی از دولت آمریکا گرفته شده و قاهره و امان نیز ملاحظات اقتصادی در مخالفت با طرح ترامپ را کنار خواهند نهاد.

اگرچه دولت ترامپ به گفته خودش بدون توجه به مقررات حقوقی و سیاسی، فقط به اتکای «قدرت» و «تحت اختیارات آمریکا» به دنبال «تصاحب» غزه است، لیکن مردم غزه و فلسطین در هر شرایطی اجازه تحقق طرح ترامپ را نخواهند داد. جدیت و همراهی مؤثر و عملی کشورهای عربی با غزه در این زمینه نیز نه تنها هزینه‌های مقاومت فلسطین را کاهش می‌دهد، بلکه برای کشورهای عربی نیز در مقابل تهدیدهای آتی ترامپ یک «حصار امن» ایجاد می‌کند.