مرتضی مکی – کارشناس مسائل اروپا

در ماه آوریل ۲۰۲۵، دولت ترامپ با استناد به مفاد مبهمی از قانون تجارت و با ادعای حمایت از صنایع داخلی، اقدام به اعمال تعرفه‌های سنگین بر کالاهای وارداتی از اروپا کرد. این اقدامات که شامل بخش‌هایی چون خودروسازی، کالاهای لوکس، فناوری و مواد غذایی می‌شود، یادآور سیاست‌های تجاری تقابلی دوره اول ریاست‌جمهوری ترامپ (۲۰۱۷-۲۰۲۱) است. ترامپ این اقدامات را “پاسخی ضروری به بی‌عدالتی‌های ساختاری در روابط تجاری” توصیف کرد، اما تحلیل‌گران آن را بیش از هر چیز نشانه‌ای از بازگشت یکجانبه‌گرایی آمریکایی در روابط اقتصادی بین‌المللی می‌دانند.

تعرفه‌های جدید آمریکا، با میانگین ۲۰ تا ۳۰ درصد، شامل طیفی گسترده از کالاهای صادراتی اروپا می‌شود که عمدتاً آلمان، فرانسه، ایتالیا، اسپانیا و هلند را هدف گرفته‌اند. بانک مرکزی اروپا هشدار داده است که این تصمیم می‌تواند رشد اقتصادی منطقه یورو را تا نیم درصد کاهش دهد. افزون بر این، بورس‌های اروپایی نیز در پی اعلام این تصمیمات دچار نوسانات منفی شده‌اند.

مرکز مطالعات بروگل (Bruegel) در گزارشی هشدار داده است که این جنگ تعرفه‌ای، زنجیره‌های تأمین فرامرزی را مختل کرده و به نفع اقتصادهای ثالث نظیر چین تمام خواهد شد.

در واکنش به اقدامات ترامپ، رئیس کمیسیون اروپا، اورسولا فون در لاین، این تصمیم را “خلاف اصول WTO، ناقض روح همکاری غربی و اقدامی سیاسی” خواند. وی ضمن دعوت به گفت‌وگو، هشدار داد که اتحادیه اروپا در صورت تداوم این روند، از ابزارهای حقوقی و اقتصادی برای پاسخ متقابل استفاده خواهد کرد.

در همین چارچوب، شورای وزیران اتحادیه اروپا در نشستی فوق‌العاده به اتفاق آرا تصویب کرد که تعرفه‌هایی تلافی‌جویانه به ارزش ۲۶ میلیارد یورو بر کالاهای آمریکایی از جمله محصولات کشاورزی، خودروهای پیکاپ و لوازم صنعتی اعمال شود.

کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا گفت: «سیاست تعرفه‌ای آمریکا نه‌تنها به اقتصاد اروپا بلکه به انسجام جهان غرب آسیب می‌زند». به گفته وی، «هم‌پیمانی فراآتلانتیکی بر پایه منافع متقابل است، نه زور اقتصادی.»

اندیشکده چتم هاوس (Chatham House) در تحلیلی از این بحران نوشت: «رویکرد ترامپ، بازتاب نوعی نگاه ژئوپلیتیک به تجارت است که در آن وابستگی اقتصادی باید به ابزار سلطه تبدیل شود». به باور این مرکز، اروپا برای حفظ استقلال راهبردی ناگزیر از بازبینی در مفروضات سیاست خارجی خود در قبال آمریکا خواهد بود.

انستیتو آلمانی امور بین‌الملل و امنیت (SWP) نیز در گزارشی نوشت: «اروپا نباید صرفاً واکنشی عمل کند، بلکه باید به فکر تقویت توان درونی برای مقاومت در برابر شوک‌های آینده باشد». این مرکز پیشنهاد می‌دهد که اروپا یک مکانیسم فوری حمایت صنعتی در برابر تحریم‌ها و تعرفه‌های خارجی طراحی کند.

روابط اروپا و آمریکا در دهه‌های گذشته اگرچه همواره با چالش‌هایی روبرو بوده، اما در چارچوب نهادهایی چون ناتو، WTO و گروه هفت، بر نوعی هم‌پیمانی استراتژیک استوار بوده است. اما تحولات اخیر نشان می‌دهد که در عصر بازگشت ترامپ، این هم‌پیمانی بیش از پیش مشروط، شکننده و تحت فشار قرار گرفته است.

فون در لاین در یکی از نطق‌های اخیر خود گفت: «ما نمی‌توانیم آینده اروپا را بر پایه انتخاب‌های سیاسی در واشنگتن بنا کنیم». این سخن به خوبی بازتاب‌دهنده تغییری بنیادین در دیدگاه راهبردی اروپاست: اروپا دیگر نه به عنوان شریک تابع، بلکه به عنوان قدرتی مستقل در حال بازتعریف نقش خود است.

آن‌چه امروز در قالب تعرفه‌ها رخ داده، صرفاً یک منازعه تجاری نیست؛ بلکه نشانه‌ای است از یک گسل عمیق‌تر در جهان غرب. اگر اروپا نتواند به‌موقع نسبت به این شکاف واکنش نشان دهد، نه تنها از نظر اقتصادی ضربه خواهد خورد، بلکه از منظر سیاسی نیز جایگاه جهانی‌اش تضعیف خواهد شد.

به نظر می‌رسد در آینده‌ای نه چندان دور، اروپا باید بین دو گزینه انتخاب کند: ادامه وابستگی به شریکی غیرقابل پیش‌بینی مانند آمریکا، یا حرکت به سمت استقلال راهبردی با اتکا بر ظرفیت‌های درون‌قاره‌ای و تنوع‌بخشی به شرکای جهانی.