فرشاد عادل – دبیر اجرایی اندیشکده مطالعات راهبردی ایران و چین

در همین راستا، مارک روته، دبیرکل ناتو در یک کنفرانس خبری که اخیرا در برلین برگزار شد از لزوم نوسازی نظامی اروپا سخن گفت. وی خواستار «تغییر روندهای دفاعی» متناسب با افزایش تهدید‌های نظامی بين‌الملل شد. اشاره مستقیم روته به تلاش چین و روسیه برای توسعه نیروهای نظامی نشانگر حساسیت بیشتر جهان غرب به ظهور قدرت‌های جدید در سطح جهان است.

چشم‌انداز کلی تقابل شرق و غرب

به نظر می‌رسد آمریکا و اروپا روند قدرت‌گیری محور شرقی را تهدیدی معتبر و قابل پیش‌بینی برای آینده نزدیک می‌دانند. آن‌ها معتقدند باید هرچه سریع‌تر آمادگی مقابله با این تهدید را ایجاد کنند. اما این تهدیدنمایی درحالی مورد تاکید قرار گرفته که عملا نشانه‌ جدی از افزایش تنش میان چین و روسیه و ناتو وجود ندارد. چشم‌انداز مناقشه میان این قدرت‌ها نیز نشانه‌ای از نزدیک بودن یک جنگ فراگیر ندارد.

برای تائید این ادعا دو استدلال مهم را می‌توان بیان کرد:

فرسایش توان روسیه پس از جنگ اوکراین

نخست اینکه با وجود پیش‌روی روسیه در بخشی از خاک اوکراین، روسیه امروز در وضعیتی ضعیف‌تر نسبت به دوران پیش از جنگ قرار گرفته است. جنگ اوکراین عملا باعث فرسودگی و استهلاک توان روسیه شده است.

درگیری فرساینده میان روسیه و غرب در خاک اوکراین در حالی استمرار یافته که اروپا و آمریکا پشتیبانی اقتصادی و نظامی کاملی از اوکراین داشته‌اند. در طرف مقابل به جز پشتیبانی محدود چین از روسیه که هرگز علنی نبوده است، روسیه از کمک مشابهی برخوردار نشده است. همین امر زمینه تضعیف روسیه را فراهم کرده است. این وضعیت حتی موجب تجزیه بخش‌هایی از محیط امنیتی روسیه شده است که پیش‌تر محل نفوذ گسترده این کشور بود.

از جمله مصادیق پررنگ کاهش کنترل روسیه بر محیط امنیتی پیرامونی خود می‌توان به موارد زیر اشاره داشت:

• تشدید تنش‌ها با آذربایجان،
• تعلیق عضویت ارمنستان در پیمان امنیت جمعی،
• حضور برجسته آمریکا در حل مناقشه قفقاز،
• امضای تفاهم‌نامه امنیتی میان قزاقستان و بریتانیا برای آموزش‌های نظامی؛
• و نیز گسترش نفوذ اروپا در کشورهای آسیای مرکزی.

این امر نشانه‌ای روشن از فرسودگی توان روسیه نسبت به قبل است. بر این اساس می‌توان ادعا کرد که با وجود پيش‌روی نظامی روسیه، فرسایشی شدن جنگ عملا به ابزاری برای مهار روسیه تبدیل شده است.

رویکرد توسعه‌محور چین و پرهیز از مناقشه نظامی

دومین استدلال برای نفی احتمال درگیری ناتو با قدرت‌های شرقی در آینده نزدیک مرتبط با چین است. بر اساس موارد درج شده در اسناد راهبردی چین از جمله «سند امنیت ملی چین در عصر جدید» که در ماه مه 2025 منتشر شد، رویکردهای امنیتی چین برای نقش‌آفرینی در عرصه بین‌المللی مطابق با سیاست‌های کلی این کشور مبنی بر «خیزش مسالمت آمیز» و دوری از مناقشات نظامی و سخت است.

بر اساس اسناد راهبردی چین می‌توان دریافت که این کشور بازیگری امنیتی خود در جهان را با مفهوم توسعه گره زده است. اساسا رویکرد چین برای گسترش نفوذ در مناطق مختلف جهان ایجاد همکاری‌های برد ـ برد و چندجانبه با کشورهای در حال توسعه و فراهم کردن فرصت‌هایی برای ایجاد توسعه اقتصادی است. پکن قصد دارد در نهایت با ایجاد چسبندگی تجاری و گسترش زنجیره ارزش چینی به مناطق مختلف جهان، هزینه هرگونه اقدام نظامی را بسیار بالا ببرد.

از این منظر حاکم بودن ثبات در مناطق مختلف جهان، به الزامی مهم برای استمرار توسعه چین تبدیل می‌شود. توافق عادی سازی روابط دیپلماتیک میان ایران و عربستان که با میانجی‌گری چین صورت گرفت از جمله مهم‌ترین مصادیق مورد تاکید چین در سند امنيت ملی چین در عصر جدید است که رویکرد توسعه محور چین برای ایجاد ثبات و توسعه را مشخص می‌کند‌. عربستان یکی از مهم‌ترین شرکای امنیتی محور غربی در منطقه غرب آسیا به شمار می‌رود و ایران به عنوان کشوری نزدیک به محور شرقی شناخته می‌شود.

جمع‌بندی

با توجه به استدلال های بیان شده می‌توان نتیجه گرفت که به دلیل فرسودگی توان روسیه پس از جنگ اوکراین و نیز با در نظر گرفتن رویکرد چین به امنیت و تلاش این کشور برای تثبیت قدرت خود در حوزه‌های اقتصادی و فناوری که نیازمند ثبات و همکاری‌های چند جانبه هستند، منطقا نمی‌توان انتظار داشت که درگیری تمام عیاری میان ناتو با روسیه و چین در آینده نزدیک رقم بخورد.

اما روند قدرت‌گیری کشورهایی نظیر چین و تولید ثروت و قدرت بیشتر در آسیا امری است که نگرانی‌هایی را برای غرب به همراه داشته و در طی دهه‌های آتی ممکن است که این نگرانی‌ها به تهدیداتی واقعی تبدیل شوند. به همین دلیل ناتو تلاش دارد که با اقدامات پیشگیرانه از رسیدن به مرحله مواجهه با تهدیدات اساسی جلوگیری کند.