سینا رایمند – تحلیلگر روابط بین‌الملل

اخیراً، آمریکا تحت رهبری دونالد ترامپ، توافق‌های تجاری دوجانبه با چهار کشور جنوب شرق آسیا (مالزی، کامبوج، تایلند و ویتنام) امضا کرد تا زنجیره‌های تأمین را از چین دور کند. در پاسخ، چین پروتکل ارتقای توافق تجارت آزاد با انجمن کشورهای جنوب شرق آسیا (آسه‌آن) به نسخه ۳.۰ را امضا کرد که بر تجارت دیجیتال، اقتصاد سبز، حمل‌ونقل و زنجیره‌های تأمین تمرکز دارد.

این توافق، بازار ۲ میلیارد نفری با تولید ناخالص داخلی ۳.۸ تریلیون دلاری را هدف قرار داده و تجارت دوجانبه را که سال گذشته به ۱ تریلیون دلار رسید، تقویت می‌کند. این تحرکات، جنوب شرق آسیا را به میدان اصلی رقابت برای تسلط بر تجارت جهانی تبدیل کرده است. در این تحلیل، با بررسی مکانیسم‌های این رقابت، به ترسیم سناریوهای محتمل می‌پردازیم.

استراتژی‌های رقابتی: تعرفه‌ها در برابر یکپارچگی

استراتژی آمریکا: حفاظت‌گرایی و “تأمین از متحدان“

ترامپ با احیای جنگ تجاری، تعرفه‌های سنگین (تا ۱۴۵ درصد  بر کالاهای چینی) اعمال کرده تا تولید را به آمریکا و متحدان بازگرداند. توافق‌های اخیر با آسه‌آن، ۶۸ درصد  از تجارت دوجانبه ۴۷۵ میلیارد دلاری را پوشش می‌دهد و بر مواد معدنی حیاتی، کشاورزی و سرمایه‌گذاری تمرکز دارد.

این رویکرد، بخشی از “تأمین از متحدان” (Friendshoring) است که زنجیره‌های تأمین را به ویتنام، هند و مکزیک منتقل می‌کند. طبق برآوردها، تعرفه‌ها تا ۲۰۳۴ میلادی ۲.۹ تریلیون دلار درآمد ایجاد می‌کنند، اما رشد GDP (تولید ناخالص داخلی) آمریکا را ۰.۲۳ درصد  کاهش می‌دهند. ابتکارهایی مانند IPEF (چارچوب اقتصادی هند-اقیانوسیه) نیز برای مقابله با  RCEP (توافقنامه مشارکت جامع اقتصادی منطقه‌ای) چین طراحی شده‌اند.

استراتژی چین: باز بودن و نفوذ منطقه‌ای

چین، با ارتقای CAFTA ۳.۰ (نسخه توافق‌نامه تجارت آزاد چین و آسه‌آن)، خود را به عنوان آلترناتیو بازرگانی معرفی می‌کند. این توافق، موانع غیرتعرفه‌ای را حذف کرده و بر اقتصاد سبز و دیجیتال تأکید دارد – حوزه‌هایی که در آن تجارت دوجانبه در ۹ ماهه ۲۰۲۵ با رشد ۹.۶ درصد  درصدی به ۷۸۵ میلیارد دلار رسید. ابتکار کمربند و جاده (BRI) با سرمایه‌گذاری‌های عظیم در زیرساخت‌های آسه‌آن، چین را به رهبر زنجیره‌های تأمین جهانی تبدیل می‌سازد. منابع چینی مانندchina.org.cn، این را “همکاری برد-برد” در برابر “یک‌جانبه‌گرایی آمریکا” توصیف می‌کنند. چین همچنین با محدودیت صادرات عناصر کمیاب معدنی، اهرم فشار ایجاد کرده است.

نقش آسه‌آن: متعادل‌سازی هوشمندانه روابط

آسه‌آن، با GDP جمعی ۳.۸ تریلیون دلاری، کلید پیروزی برای هر یک از طرف‌های این رقابت است. انور ابراهیم، نخست‌وزیر مالزی، بر “مرکزیت آسه‌آن” تأکید کرد: دیروز با ترامپ، امروز با چین. فیلیپین اما با اشاره ضمنی به وضعیت و روند تقابل با چین در دریای چین جنوبی هشدار داد که همکاری نباید با “اجبار” همراه باشد. ویتنام و تایلند از انتقال زنجیره‌ها سود می‌برند، اما تعرفه‌های ترامپ بر آسه‌آن نیز فشار می‌آورد. طبق گزارش بلومبرگ، این منطقه مشروط به تنوع‌بخشی شرکا، می‌تواند از رقابت سود ببرد.

پیامدهای جهانی: بازسازی زنجیره‌ها و تضعیف WTO

باید در نظر داشت که این رقابت، تجارت جهانی را قطبی می‌کند. زنجیره‌های تأمین از چین به آسه‌آن منتقل شده و رشد ۳۰ درصد  سرمایه‌گذاری FDI در ویتنام موید همین امر است، اما هزینه‌ها افزایش یافته، به طوری که تورم جهانی به ۱-۲ درصد  رسیده، رشد اقتصادی ۰.۵ درصد  کمتر شده است. در همین حال سازمان تجارت جهانی (WTO) تضعیف شده و بلوک‌های منطقه‌ای (RCEP vs. CPTPP)  به قدرت‌های غالب تبدیل شده‌اند. چین در حال حاضر جایگاه برتر را از آن خود کرده است، به طوری که سهم آن از تجارت جهانی ۱۴ درصد  شده و این سهم برای آمریکا 11 درصد است.

سناریوهای پیش‌رو: از تشدید جنگ تجاری تا تفاهم محدود

سناریو ۱: تشدید جنگ تجاری (احتمال ۴۰ درصد): در صورت شکست دیدار ترامپ-شی در APEC کره جنوبی (پنج‌شنبه)، تعرفه‌ها به ۲۰۰ درصد  می‌رسد. چین با تحریم‌های متقابل و BRI پاسخ می‌دهد. آسه‌آن متضرر اصلی این روند خواهد بود به طوری که رشد ۱ درصد  کمتر و تورم ۳ درصد را تجربه خواهد کرد. زنجیره‌ها کاملاً قطبی می‌شود به طوری که “چین+۱”  در برابر “آمریکا+دوست” قرار خواهد گرفت.

سناریو ۲: مصالحه محدود (احتمال ۳۵ درصد): وال استریت ژورنال گزارش داده که آمریکا تعرفه‌ها را در ازای کنترل فنتانیل و خرید سویا کاهش می‌دهد. بلومبرگ پیش‌بینی می‌کند این تنش زدایی ضربه تعرفه‌ای را محدود خواهد کرد به طوری که رشد اقتصادی آمریکا +۰.۵ درصد و چین +۱ درصد خواهد بود. به این ترتیب آسه‌آن برنده خواهد بود و رشد تجارت +۱۰ درصد خواهد شد.

سناریو ۳: پیروزی راهبرد ایجاد توازن هوشمندانه در روابط با آسه‌آن (احتمال ۲۰ درصد ): آسه‌آن با مرکزیتی که به دست آورده، هر دو طرف را متعادل می‌کند. RCEP و نسخه جدید CAFTA رشد اقتصادی ۷ درصدی منطقه‌ای تضمین می‌کنند. ترامپ برای مواد معدنی، شی برای بازارها رقابت می‌کنند.

سناریو ۴: جدایی کامل (احتمال ۵ درصد): در این حالت دو اقتصاد موازی شکل می‌گیرد. در این صورت ۵ درصد  GDP جهانی تا ۲۰۳۰ از دست خواهد رفت.

نتیجه‌گیری: جهان چندقطبی در حال ظهور

رقابت چین-آمریکا، تجارت را از ساحت لیبرال به موضوعی استراتژیک تبدیل کرده است. چین با باز بودن و نفوذ، جلوتر است، اما ترامپ می‌تواند با اهرم تعرفه‌ها این روند را معکوس کند. آسه‌آن کلید این رقابت است، به طوری که متعادل‌سازی هوشمند روابط، سناریو بهینه را رقم می‌زند. رهبران جهانی باید به جای مجموع صفر، همکاری سبز و دیجیتال را اولویت دهند. دیدار APEC، نقطه عطف خواهد بود و بازارهای جهانی منتظر این تحول هستند.