پویا مختاری – کارشناس مسائل سایبری

هوش مصنوعی؛ از فناوری عمومی تا مؤلفه قدرت ملی

هوش مصنوعی دیگر صرفاً یک فناوری اقتصادی یا ابزار افزایش بهره‌وری محسوب نمی‌شود، بلکه به مجموعه‌ای از ظرفیت‌های زیرساختی، محاسباتی، داده‌ای، صنعتی و انسانی وابسته است که مستقیماً بر قدرت ملی اثر می‌گذارند. در رقابت آمریکا و چین نیز برتری فقط به کیفیت مدل‌های زبانی یا تعداد تراشه‌های پیشرفته محدود نمی‌شود و دسترسی به برق، مراکز داده، تراشه، شبکه ابری، سرمایه، نیروی متخصص و توان دولت برای تنظیم و اجرای مقررات نیز اهمیت دارد.

مطالعه شورای آتلانتیک درباره رقابت دو «مجموعه هوش مصنوعی» آمریکا و چین در آفریقا نشان می‌دهد کیفیت مدل به‌تنهایی تعیین‌کننده نیست و زیرساخت، تأمین مالی، تنظیم‌گری، ظرفیت دولت و توان جذب فناوری نیز می‌تواند در نتیجه رقابت مؤثر باشد. گزارش دیگری از همین مؤسسه درباره شراکت فناورانه آمریکا و آفریقا نیز تأکید می‌کند که تنظیم قواعد هوش مصنوعی، آموزش نخبگان و ایجاد شبکه‌های نهادی، بخشی از رقابت ژئوپلیتیکی بر سر این فناوری محسوب می‌شود. در نتیجه، قدرت نرم، استانداردگذاری و دیپلماسی فناوری نیز به اجزای قدرت هوش مصنوعی تبدیل شده‌اند.

چین نیز استفاده از فناوری هوش مصنوعی را در چنین چارچوب گسترده‌ای پیگیری می‌کند. تحقیقات مؤسسه مریکس نشان می‌دهد توسعه زیرساخت انرژی و فناوری‌های پاک در چین، ظرفیت برق‌رسانی و صنعتی لازم برای فناوری‌های پیشرفته، از جمله هوش مصنوعی، را تقویت می‌کند؛ بنابراین، رقابت هوش مصنوعی را نمی‌توان از رقابت بر سر انرژی، صنعت و زنجیره‌های تأمین جدا کرد.

آمریکا و چین؛ رقابت بر سر اکوسیستم فناوری

اختلاف اخیر واشنگتن و پکن درباره «استخراج قابلیت‌های مدل» نشان می‌دهد رقابت هوش مصنوعی وارد مرحله‌ای شده است که حتی خروجی مدل‌ها و روش بازتولید قابلیت‌های آن‌ها نیز به مسئله امنیت ملی تبدیل شده است. مقام‌های امنیتی آمریکا در سپتامبر ۲۰۲۶ چند شرکت چینی را به استفاده گسترده از فرایند «استخراج قابلیت‌ها» برای استخراج قابلیت‌های مدل‌های آمریکایی متهم کردند، اما طرف چینی این اتهام را رد و آن را سیاسی‌کردن یک موضوع فنی دانست؛ بنابراین، این پرونده را باید بخشی از تشدید منازعه فناورانه دو قدرت دانست و جزئیات آن را همچنان در چارچوب ادعاهای طرفین ارزیابی کرد.

هم‌زمان، تریویوم چاینا گزارش داده است که دو کشور در آستانه دیدار رهبران خود به گفت‌وگو درباره هوش مصنوعی روی آورده‌اند. این روند نشان می‌دهد رقابت فناورانه الزاماً به قطع ارتباط منجر نمی‌شود و واشنگتن و پکن هم‌زمان به سازوکارهایی برای مدیریت خطرات و جلوگیری از تبدیل رقابت فناوری به بی‌ثباتی گسترده‌تر نیاز دارند.

در این میان، مدل‌های باز نیز می‌توانند به ابزار مهم نفوذ فناوری تبدیل شوند. تحلیل مؤسسه ای‌اس‌پی‌آی توضیح می‌دهد که چین با توسعه مدل‌های دارای وزن باز و ایجاد سازوکارهای نهادی برای انتقال آن‌ها به کشورهای دیگر، عرضه فناوری را با استانداردگذاری، آموزش و ظرفیت‌سازی پیوند می‌دهد. این رویکرد برای کشورهای جهان جنوب امکان دسترسی ارزان‌تر به مدل‌های پیشرفته را فراهم می‌کند، اما هم‌زمان می‌تواند وابستگی جدیدی در سطح زیرساخت، استاندارد و داده ایجاد کند.

جنگ ترکیبی؛ میدان جدید شناخت و اطلاعات

یکی از حساس‌ترین حوزه‌های کاربرد هوش مصنوعی، جنگ شناختی و عملیات اطلاعاتی است. گزارش رسانه‌ها درباره گزارش بررسی وضعیت تهدید از ناحیه هوش مصنوعی که شرکت آنتروپیک تهیه کرده است، می‌گوید این شرکت اعلام کرده است که برخی نهادهای دولتی کشورها از مدل کلاود برای تولید تبلیغات، طراحی عملیات شناختی و رصد مخالفان استفاده کرده‌اند. این موارد بر اساس ارزیابی خود شرکت مطرح شده‌اند و باید صرفاً به‌عنوان ادعای یک شرکت درباره نحوه استفاده از سامانه‌هایش تلقی شوند.

اهمیت راهبردی این موضوع به یک مورد خاص محدود نمی‌شود. هوش مصنوعی می‌تواند هزینه تولید محتوای هدفمند، ایجاد شخصیت‌های جعلی، تحلیل مخاطبان، ترجمه انبوه، تولید پیام متناسب با گروه‌های مختلف و پایش محیط اطلاعاتی را کاهش دهد. در نتیجه، جنگ شناختی می‌تواند از عملیات محدود و پرهزینه به فرایندی مقیاس‌پذیرتر تبدیل شود.

نمونه کره شمالی نیز نشان می‌دهد هوش مصنوعی می‌تواند توانمندی‌های موجود در جنگ سایبری را چندبرابر کند. ای‌اس‌پی‌آی استدلال می‌کند که این فناوری الزاماً قابلیت کاملاً جدیدی ایجاد نمی‌کند، بلکه می‌تواند هزینه و زمان اجرای قابلیت‌های موجود را به‌شدت کاهش دهد.

شتاب نظامی؛ مزیت عملیاتی یا آسیب‌پذیری جدید؟

کاربرد نظامی هوش مصنوعی با یک تناقض اساسی مواجه است؛ همان سرعتی که مزیت عملیاتی ایجاد می‌کند، می‌تواند کنترل و ارزیابی را دشوارتر سازد. اف‌پی‌آی‌اف درباره شتاب پنتاگون در استقرار ابزارهای هوش مصنوعی هشدار می‌دهد که استفاده گسترده از سامانه‌های تجاری در زیرساخت‌های نظامی می‌تواند انضباط امنیتی، کنترل داده و سازوکارهای تضمین را تحت‌فشار قرار دهد. بر اساس این گزارش، استفاده از سامانه‌های مولد در ساختار نظامی آمریکا دیگر به آزمایش‌های محدود منحصر نیست و به حوزه‌هایی مانند برنامه‌ریزی، لجستیک، زنجیره تأمین و امور اداری گسترش یافته است.

مسئله فقط خطای یک مدل نیست. تحلیل منتشرشده درباره «خطای تکرارپذیر» در هوش مصنوعی تأکید می‌کند خطر اصلی زمانی شکل می‌گیرد که یک خطای سیستماتیک بتواند بارها و در مقیاس وسیع بازتولید شود. از این منظر، امنیت هوش مصنوعی بیش از آنکه فقط به دقت مدل وابسته باشد، به کیفیت ارزیابی، اعتبارسنجی داده و طراحی سازوکارهای کنترل مربوط می‌شود.

اوراسیا ریویو نیز استدلال می‌کند میدان بعدی رقابت هوش مصنوعی، «سرعت نهادی» است؛ یعنی دولت‌ها با چه سرعتی می‌توانند فناوری را آزمایش، ارزیابی، مجاز، استاندارد و عملیاتی کنند، بدون آنکه کنترل حقوقی و سازوکار اصلاح از بین برود؛ بنابراین، قوی‌ترین مدل الزاماً سریع‌ترین مزیت راهبردی را ایجاد نمی‌کند و ظرفیت نهادی برای جذب ایمن فناوری نیز تعیین‌کننده است.

حکمرانی هوش مصنوعی؛ کنترل فناوری یا حفظ مزیت؟

بحث تنظیم‌گری هوش مصنوعی میان دو دیدگاه اصلی در نوسان است. مؤسسه هوور درباره تنظیم پیش‌دستانه هشدار می‌دهد که مقررات سخت و زودهنگام ممکن است نوآوری و رقابت را محدود کند؛ در مقابل، گسترش کاربردهای نظامی، اطلاعاتی و اقتصادی هوش مصنوعی، ضرورت ایجاد قواعد ایمنی و پاسخ‌گویی را افزایش داده است.

در سطح جهانی، قدرت‌های بزرگ هنوز درباره حدود این قواعد به توافق کامل نرسیده‌اند. آمریکا به دنبال حفظ مزیت فناورانه خود است، چین استانداردها و نهادهای جدیدی برای توسعه و انتقال مدل‌های خود ایجاد می‌کند و کشورهای جهان جنوب نیز تلاش دارند صرفاً مصرف‌کننده فناوری نباشند. تجربه همکاری‌های بین‌المللی در فناوری هسته‌ای صلح‌آمیز نیز نشان می‌دهد استانداردهای فنی، قواعد صادراتی، محدودیت‌های سیاسی و دسترسی نابرابر به فناوری می‌توانند بر مسیر توسعه کشورهای درحال‌توسعه اثر بگذارند؛ مسئله‌ای که در حکمرانی هوش مصنوعی نیز به شکلی متفاوت تکرار می‌شود.

برای ایران، پیام اصلی این تحولات آن است که هوش مصنوعی نمی‌تواند صرفاً در سطح استفاده از ابزارهای آماده دنبال شود. در شرایط رقابت فزاینده فناوری، توان پردازشی، داده، مدل‌های بومی، امنیت سایبری، نیروی انسانی، زیرساخت برق، مراکز داده و سازوکار حقوقی، همگی بخشی از قدرت ملی خواهند بود. ازسوی‌دیگر، اتکا به مدل‌های خارجی می‌تواند وابستگی‌هایی در داده، استاندارد و زیرساخت ایجاد کند.

در نهایت، هوش مصنوعی در حال تبدیل‌شدن به فناوری «چند‌منظوره قدرت» است؛ فناوری‌ای که اقتصاد، امنیت، اطلاعات، جنگ سایبری، عملیات شناختی و دیپلماسی فناوری را به یکدیگر پیوند می‌دهد؛ بنابراین، رقابت آمریکا و چین بر سر هوش مصنوعی بخشی از بازتوزیع گسترده‌تر قدرت جهانی محسوب می‌شود. برای کشورهای جهان جنوب، از جمله ایران، مسئله اصلی ایجاد ظرفیت مستقل برای بهره‌گیری از هوش مصنوعی، کاهش آسیب‌پذیری در برابر سلطه فناوری و مشارکت فعال در قواعدی است که در حال شکل‌گیری هستند.