برسام محمدی – کارشناس مسائل منطقه

پس از نزدیک به دو دهه وقفه، فلسطینیان بار دیگر برای برگزاری انتخابات پارلمانی آماده می‌شوند. کمیته مرکزی انتخابات فلسطین اعلام کرده است که حدود ۲.۹۷ میلیون شهروند واجد شرایط رأی‌دادن هستند و انتخابات قرار است ۲۸ نوامبر ۲۰۲۶ (۷ آذرماه ۱۴۰۵) برگزار شود.

از این تعداد، ۱.۲۴ میلیون نفر در نوار غزه، ۱.۵۹ میلیون نفر در کرانه باختری و حدود ۱۴۰ هزار نفر در شهر قدس اشغالی سکونت دارند. نکته قابل‌توجه آن است که ۱.۵۷ میلیون نفر از واجدان شرایط، یعنی ۵۳ درصد، کمتر از ۳۸ سال دارند و هرگز در انتخابات سراسری شرکت نکرده‌اند. همین آمار نشان می‌دهد که انتخابات پیش‌رو، صرف‌نظر از نتیجه، رویدادی کم‌سابقه در حیات سیاسی فلسطین خواهد بود.

حماس و راهبرد ائتلاف گسترده

حماس که در آخرین انتخابات پارلمانی سال ۲۰۰۶ (1385) با کسب ۷۴ کرسی از مجموع ۱۳۲ کرسی پیروز شد، این بار رویکرد متفاوتی در پیش گرفته است. هیئت بلندپایه این جنبش به ریاست حسام بدران، عضو دفتر سیاسی و رئیس‌دفتر روابط ملی، سفرهایی به قاهره انجام داده و با نمایندگان جنبش جهاد اسلامی، جریان اصلاح دموکراتیک در فتح، جبهه خلق برای آزادی فلسطین و چند گروه دیگر درباره انتخابات مجلس قانون‌گذاری و شورای ملی فلسطین و راه‌های تقویت وحدت ملی رایزنی کرده است.

حماس ترجیح می‌دهد در قالب گسترده‌ترین ائتلاف ملی ممکن وارد رقابت شود و صرفاً به‌عنوان یک حزب و به صورت منفرد حضور نیابد. طبق گزارش‌ها، توافقی مقدماتی میان حماس، جهاد اسلامی، جریان اصلاح دموکراتیک به رهبری محمد دحلان، تیار ناصر القدوه و ألوية الناصر صلاح‌الدین برای تشکیل یک «قائمه وطنی موسعه» شکل گرفته است. تحقق این همگرایی می‌تواند آرایش سنتی نیروهای سیاسی فلسطینی را تغییر دهد و بر معادلات قدرت اثر بگذارد.

فتح و چالش شکاف درونی

در مقابل، جنبش فتح با چالش‌های درونی قابل‌توجهی روبه‌رو است. منذر الحایک، سخنگوی فتح، تأکید کرده است که این جنبش با حضور در یک فهرست مشترک با حماس مخالف است، هرچند راه را برای ائتلاف با دیگر گروه‌ها باز می‌داند. هم‌زمان، گزارش‌ها حکایت از آن دارد که فتح ممکن است با بیش از چهار فهرست انتخاباتی وارد رقابت شود؛ مسئله‌ای که می‌تواند توان رقابتی این جنبش را کاهش دهد.

در این میان، نام مروان برغوثی، رهبر زندانی فتح، به‌عنوان یکی از عوامل مهم معادلات سیاسی مطرح است. بر اساس نظرسنجی مرکز «پی‌اس‌آر» در اوت ۲۰۲۶ (مردادماه ۱۴۰۵) در یک رقابت فرضی، برغوثی با ۵۴ درصد در صدر قرار می‌گیرد، درحالی‌که خلیل الحیه، رئیس‌دفتر سیاسی حماس، ۲۶ درصد و محمود عباس ۱۴ درصد حمایت به دست می‌آورند. همچنین ۳۹ درصد پاسخ‌دهندگان برغوثی را شایسته‌ترین جانشین عباس دانسته‌اند؛ در مقابل، این میزان برای الحیه ۱۶ درصد و برای دحلان ۱۵ درصد بوده است. این ارقام از تغییر در گرایش‌های سیاسی جامعه فلسطین و چالش‌های پیش‌روی رهبری سنتی حکایت دارد.

موانع برگزاری و سناریوی تعویق

باوجود آمادگی‌های اداری و آغاز ثبت‌نام نامزدها از ۲۶ سپتامبر (۴ مهر)، برگزاری انتخابات با موانع جدی روبه‌روست. رژیم صهیونیستی با برگزاری انتخابات در قدس شرقی مخالفت کرده و مشارکت حماس نیز یکی از مسائل اصلی موردتوجه آن است. یک مقام ارشد این رژیم گفته است که «هیچ‌چیز مثبتی از این انتخابات بیرون نخواهد آمد» و احتمالاً محدودیت‌هایی درباره مناطق برگزاری و هویت فهرست‌های شرکت‌کننده اعمال خواهد شد.

در غزه نیز چالش‌های لجستیکی گسترده وجود دارد. تخریب زیرساخت‌ها، آوارگی جمعیت و ممانعت رژیم صهیونیستی از ورود اقلام انتخاباتی موردنیاز، برگزاری انتخابات را با دشواری‌های عملی مواجه کرده است.

در همین حال، سناریوی تعویق انتخابات بار دیگر مطرح شده است. محمود عباس که سابقه لغو انتخابات در سال‌های ۲۰۱۹ و ۲۰۲۱ را دارد، این بار نیز ممکن است با استناد به شرایط قدس یا فشارهای رژیم صهیونیستی، در روزهای پایانی از برگزاری انتخابات جلوگیری کند. منابع نزدیک به فتح نیز از تعویق انتخابات به‌عنوان یکی از سناریوهای محتمل یاد کرده‌اند.

پیامدهای راهبردی برای آینده حکمرانی فلسطین

در سطح راهبردی، انتخابات پارلمانی فلسطین می‌تواند سه پیامد مهم داشته باشد. نخست، احیای نسبی مشروعیت نهادهای سیاسی از طریق بازگرداندن حق انتخاب به مردم، به‌ویژه نسل جوانی که تجربه‌ای از انتخابات سراسری ندارد؛ دوم، بازآرایی نیروهای سیاسی و تقویت گرایش به ائتلاف‌های ملی که می‌تواند زمینه کاهش شکاف‌ها و حتی تقویت روند بازسازی سازمان آزادی‌بخش فلسطین را فراهم کند؛ سوم، تأثیرگذاری بر معادلات منطقه‌ای و بین‌المللی درباره آینده فلسطین؛ زیرا نتیجه انتخابات و میزان مشارکت می‌تواند بر وزن سیاسی بازیگران فلسطینی در تعاملات خارجی اثر بگذارد.

انتخابات پارلمانی فلسطین، فراتر از یک رقابت انتخاباتی، آزمونی برای سنجش وزن سیاسی حماس، فتح و دیگر جریان‌ها و همچنین ظرفیت ساختار سیاسی فلسطین برای بازتولید مشروعیت نهادی خواهد بود. حماس با اتخاذ راهبرد ائتلاف گسترده، در تلاش است جایگاه خود را در ساختار سیاسی آینده تثبیت کند و از ظرفیت ائتلاف با جریان‌های مختلف برای افزایش حضور پارلمانی بهره گیرد.

در سوی دیگر، فتح و تشکیلات خودگردان با شکاف درونی و چالش‌های مرتبط با جایگاه سیاسی خود مواجه‌اند و نگرانی از تقویت رقبا، یکی از عواملی است که سناریوی تعویق را مطرح کرده است. رژیم صهیونیستی نیز با مخالفت با برگزاری انتخابات در قدس شرقی و مخالفت با مشارکت حماس، بر پیچیدگی‌های موجود افزوده است.

در صورت برگزاری، انتخابات می‌تواند نقطه عطفی در بازآرایی ساختار سیاسی فلسطین و تقویت نقش نهادهای انتخابی باشد؛ بااین‌حال، تحقق این ظرفیت به عبور از مجموعه‌ای از موانع داخلی و خارجی وابسته خواهد بود که می‌توانند بر زمان برگزاری، میزان مشارکت و ترکیب آینده نهادهای حکمرانی فلسطینی اثر بگذارند.