بردیا ابراهیمی- کارشناس مسائل فناوری

رقابت هوش مصنوعی میان واشنگتن و پکن معمولاً با مقایسه مدل‌ها و نتایج آزمون‌های فنی سنجیده می‌شود، اما مزیت واقعی به مجموعه‌ای از زیرساخت‌ها وابسته است؛ تراشه‌های پیشرفته، مراکز داده، برق، ظرفیت محاسباتی، پژوهشگران، داده‌های باکیفیت، سرمایه‌گذاری و توان تبدیل مدل‌ها به محصولات تجاری و کاربردهای نظامی. برتری در یک بخش لزوماً به معنای برتری در کل زنجیره نیست؛ محدودیت تراشه می‌تواند توسعه را کند نماید، درحالی‌که مدل‌های باز و با هزینه کمتر، دامنه استفاده از فناوری را گسترش می‌دهند.

تجربه چین در فناوری سبز نمونه‌ای است که به خوبی می‌تواند این بحث را روشن کند. رقابت داخلی، تولید انبوه و کاهش قیمت‌ها به شرکت‌های چینی کمک کرده‌اند سهم بزرگی از بازار جهانی را به دست آورند؛ هرچند همین الگو می‌تواند به ظرفیت مازاد، کاهش حاشیه سود و فشار بر رقبا منجر شود. در هوش مصنوعی نیز کیفیت مدل تنها عامل تعیین‌کننده نیست و مقیاس زیرساخت، هزینه استفاده و شبکه توزیع بر پذیرش جهانی فناوری اثر می‌گذارد.

استعداد انسانی، تراشه‌ها و محدودیت‌های صادراتی

سرمایه انسانی به یکی از مؤلفه‌های ژئوپلیتیکی رقابت فناوری تبدیل شده است. جذب پژوهشگران به کیفیت دانشگاه‌ها، بودجه تحقیقاتی، دسترسی به توان محاسباتی، آزادی علمی و چشم‌انداز شغلی وابسته است؛ در مقابل، بررسی‌های امنیتی، محدودیت‌های ویزا و نگرانی درباره انتقال دانش می‌توانند جریان استعدادها را سیاسی کنند. محدودکردن دسترسی چین به تراشه‌های پیشرفته ممکن است بخشی از ظرفیت فنی آن را کاهش دهد، اما لزوماً مانع توسعه مدل‌های کارآمدتر یا یافتن مسیرهای جایگزین نمی‌شود.

هم‌زمان، تأمین تراشه و حفاظت از مالکیت فکری بیش از گذشته با پرونده‌های امنیتی و قضایی درهم‌تنیده شده‌اند. ماجرای بازداشت یک فرد در بروکسل در ارتباط با موضوع تراشه‌ها و اسرار تجاری، در کنار نگرانی‌ها درباره جاسوسی دانشگاهی، دشواری حفظ همکاری علمی را در فضای رقابت راهبردی نشان می‌دهد. فناوری هم ابزار رشد اقتصادی و هم دارایی امنیت ملی است؛ ازاین‌رو، تجارت قطعات و همکاری پژوهشی به طور فزاینده به مجوزها، کنترل‌ها و اعتماد سیاسی وابسته می‌شوند.

عملیات نفوذ و هوش مصنوعی

مقالاتی درباره استفاده از هوش مصنوعی برای انتشار مطالب جعلی در رسانه‌های آمریکا منتشر شده است. در ارزیابی چنین ادعاهایی باید میان انتساب به یک نهاد، شواهد قابل راستی‌آزمایی و نتیجه‌گیری سیاسی تمایز قائل شد؛ زیرا نسبت‌دادن عملیات نیز می‌تواند بخشی از رقابت اطلاعاتی باشد. بااین‌حال، ابزارهای تولید متن، تصویر و حساب‌های متعدد را ارزان‌تر و سریع‌تر کرده‌اند و تشخیص کارزارهای هماهنگ را دشوارتر می‌سازند.

رقابت سایبری آمریکا و چین نیز نشان می‌دهد که امنیت زنجیره توسعه و شفافیت رفتار مدل‌ها اهمیت فزاینده‌ای دارند. اگر داده‌های آموزشی، منشأ مدل یا سازوکار تصمیم‌گیری آن به‌اندازه کافی روشن نباشد، تشخیص مسئولیت و بازسازی رخداد دشوار می‌شود. این خطر به یک کشور محدود نیست؛ دولت‌ها، شرکت‌ها و گروه‌های غیردولتی نیز می‌توانند از ابزارهای مشابه بهره بگیرند و دفاع سایبری را به مسئله‌ای چندلایه تبدیل کنند.

جنوب جهانی و سیاست تجاری آمریکا

توافق‌های تجاری دولت ترامپ نگرانی‌هایی درباره دسترسی منصفانه کشورهای جنوب جهانی به اینترنت ایجاد کرده‌اند؛ به‌ویژه اگر شروط تجاری با قواعد داده، رقابت دیجیتال یا موقعیت شرکت‌های بزرگ فناوری پیوند بخورند. پیامد هر توافق باید بر اساس مفاد و نحوه اجرای آن سنجیده شود، اما پرسش اساسی این است که آیا دولت‌های درحال‌توسعه می‌توانند هم‌زمان به فناوری دسترسی یابند و استقلال مقرراتی خود را حفظ کنند؟

رقابت فناوری همچنین به تسلیحات و شبکه‌های فرماندهی گسترش یافته است. توسعه موشک‌های هوا به هوای جدید آمریکا و تلاش برای مقابله با مزیت برد چین نشان می‌دهد که تراشه‌ها و سامانه‌های محاسباتی در پیوند با حسگرها و قابلیت‌های نظامی اهمیت دارند. کاربرد دوگانه تراشه‌ها، کنترل صادرات را پیچیده می‌کند؛ محدودیت‌ها ممکن است برای جلوگیری از انتقال قابلیت‌های حساس ضروری تلقی شوند، اما گسترش بیش از حد آن‌ها می‌تواند زنجیره تأمین جهانی و همکاری علمی را تکه‌تکه کند.

موازنه راهبردی در اقتصاد هوش مصنوعی

برای کشورهای خارج از دو قطب، سیاست واقع‌بینانه نه انتخاب مطلق یک بلوک و نه فرض دسترسی نامحدود به فناوری است. مدل‌های باز، آموزش متخصصان، زیرساخت محاسباتی منطقه‌ای، سرمایه‌گذاری در زبان‌های محلی و تقویت امنیت سایبری می‌توانند بخشی از وابستگی را کاهش دهند؛ اما دسترسی به پردازنده‌های پیشرفته، خدمات ابری و بازارهای جهانی همچنان از کنترل‌های صادراتی و ریسک تحریم تأثیر می‌پذیرد.

در نتیجه، رقابت آمریکا و چین فقط بر سر این نیست که کدام مدل پاسخ بهتری تولید می‌کند؛ مسئله اصلی این است که چه کسی استانداردها، هزینه‌ها، زیرساخت‌ها و قواعد دسترسی به نسل بعدی اقتصاد دیجیتال را تعیین خواهد کرد. جایگاه دیگر کشورها نیز به توانایی آن‌ها در تربیت نیروی متخصص، توسعه زیرساخت، مدیریت ریسک تحریم و ایجاد پیوند میان پژوهش و تولید وابسته است. در چنین شرایطی، استقلال فناورانه نه با شعار، بلکه با ظرفیت پایدار محاسباتی، نیروی انسانی و دسترسی قابل‌اتکا به زنجیره تأمین سنجیده خواهد شد.