داود احمدزاده/ کارشناس مسائل خاورمیانه

اگر شرایط موجود در منطقه را تا پیش از برگزاری نشست آستانه مدنظر قرار دهیم، در عراق شاهد زوال هرچه بیشتر نیروهای داعشی، آزادسازی موصل و دیگر مناطق اشغالی هم مرز عراق با سوریه بودیم و در خود کشور سوریه نیز نیروهای محور مقاومت به همراه ارتش سوریه حلقه محاصره نیروهای داعشی را در دیر‌الزور تنگ‌تر کرده بودند. در چنین شرایطی هیات‌های سه کشور ایران، ترکیه و روسیه به عنوان تضمین کنندگان صلح و کاهش تنش در سوریه در نشستی که اخیرا در آستانه قزاقستان برگزار شد در بیانیه پایانی خود بر موارد مهمی اشاره کردند که در صورت اجرا و پشتیبانی بیشتر از سوی این سه کشور و نیز نهادهای بین‌المللی، امکان تسهیل در مذاکرات بیشتر میان دولت سوریه و مخالفان و کاهش تنش در مناطق جنگ‌زده سوریه فراهم خواهد شد. همچنین اشاره‌ای که نسبت به حفظ حاکمیت سوریه در این بیانیه صورت گرفته، نشان می‌دهد که سه قدرت اصلی درگیر در بحران سوریه نسبت به حفظ ساختار این کشور و جلوگیری از تجزیه آن پایبند هستند. کاهش چشمگیر خشونت‌ها در ادلب، حلب و حتی دیرالزور می‌تواند به مناطق دیگر سوریه نیز سرایت داده شود و مسیر مطمئنی برای جلوگیری از خشونت‌های بیشتر و کاهش تلفات انسانی قلمداد گردد. از سوی دیگر ایجاد نواحی کاهش تنش با تفاهم مورخه 4 می 2017 در غوطه شرقی و دیگر مناطق سوریه مطابقت کامل دارد و با هدف حفظ آتش بس و ادامه مبارزه گسترده با تروریسم همسو است.

در بحث داخلی نیز می‌توان گفت که نظام سوریه پس از نشست‌های آستانه و تلاش‌هایی که صورت گرفته به یک آرامش نسبی پس از تحمل خسارت‌های مالی و انسانی از طرف گروه‌های تکفیری‌ و حامیان اصلی عربی و غربی آن رسیده است. شرایط حاکم بر این نشست نشان داد که دولت سوریه در صورت رغبت گروه‌های مخالف صلح‌طلب و معتقد به حفظ حاکمیت سوریه می‌تواند از طریق مکانیزم مذاکره یا پادرمیانی نهادهای بین‌المللی و کشورهای قدرتمند از ادامه جنگ و یا تجزیه این کشور جلوگیری کند. همچنین مدت زمان اجرایی نواحی کاهش تنش که در ششمین نشست آستانه بر آن تاکید شد 6 ماه تعیین شده که در صورت اجماع شرکت‌کنندگان می‌تواند تمدید شود و این نقطه روشنی برای حفظ تمامیت ارضی سوریه به شمار می‌رود.

در عین حال سه کشور ایران، ترکیه و سوریه در این بیانیه تاکید کردند که جامعه بین‌الملل باید از فرآیند کاهش تنش در سوریه حمایت کند و همچنین امکان ارسال کمک‌های بشردوستانه را به مناطق جنگ زده فراهم سازد. این محور مذاکرات قبلا نیز در رایزنی‌های مستقیم میان طرفین ایرانی، ترک و روسی بارها مورد توجه قرار گرفته بود. این مسئله نشان می‌دهد که بازسازی زیرساخت‌های اصلی سوریه و رسیدن به یک راه‌حل نهایی برای فائق آمدن بر جنگ 6 ساله در این کشور نیازمند عزم بین‌المللی و مبارزه گسترده با شکل‌های مختلف تروریسم است و باید دید که در قبال تعهدات چندجانبه تضمین کنندگان صلح در مناطق مختلف سوریه، محور عربی و در راس آن عربستان و نیز محور غربی به ویژه آمریکا چه واکنشی را از خود نشان خواهند داد. در هر صورت بحران سوریه معادله چند مجهولی است و حل و فصل آن نیازمند مشارکت تمام گروه‌های سیاسی درگیر در بحران و کشورهای ذینفوذ است. در عین حال بیانیه آستانه می‌تواند مقدمه‌ای بر اجماع سازی و مکانیزم مناسب برای یافتن راه حل سیاسی و کنار گذاشتن گزینه نظامی با هدف خاتمه بحران تلقی شود.

البته با قاطعیت نمی‌توان زمانی برای خاتمه بحران شش ساله سوریه تعیین کرد اما بحث شکسته شدن محاصره ادلب، آزادسازی بیشتر مناطق و تحرکات نیروهای کردی طرفدار آمریکا در رقه نمایانگر این موضوع است که آشوبی که توسط برخی تکفیری‌ها و گروه داعش در سوریه آغاز شده، به روزهای پایانی اش نزدیک می‌شود و این مسئله می‌تواند نویدبخش یک راه حل مسالمت آمیز برای خاتمه دادن به این بحران چندین ساله قلمداد شود.

درواقع تضعیف هرچه بیشتر داعش و دیگر گروه‌های تکفیری به منزله قوت یافتن راه حل سیاسی در سوریه است؛ البته این موضوع به بستگی به آن دارد که آیا اراده کشورهای غربی و برخی حامیان گروه‌های تکفیری بر ادامه جنگ باشد یا اتخاذ مواضع روشن برای مذاکرات گسترده در سطح بین‌المللی را دنبال کنند.