حمید بعیدی‌نژاد*

امروز در آستانه دومین سالگرد حصول توافق برجام در وین هستیم، توافقی که دولتهای جهان و دیگر اعضای جامعه بین‌المللی آن را به‌عنوان بزرگترین دستاورد دیپلماسی در دهه‌های اخیر می‌شناسند. برجام توافقی بین‌المللی است و به یکی از سختترین و پیچیده‌ترین بحران‌های اخیر بین‌المللی پایان داد. در کنار دستاوردهای برجام برای حفظ و تقویت صلح و امنیت منطقه‌ای و بین‌المللی، برجام برای ایران نیز دستاوردهای درخشانی به‌همراه داشته است.

علاوه بر تثبیت حقوق هسته‌ای کشورمان، برجام بسیاری از موانع رشد و توسعه اقتصادی کشور را که وضع تحریم‌ها برای کشورمان ایجاد کرده بود از سر راه برداشت که برای اهل انصاف نمونه‌های آن روشن است. برجام به تحمیل تحریم‌ها علیه ایران در حوزه‌های انرژی شامل نفت و گاز و پتروشیمی و همچنین حمل و نقل، چون کشتیرانی بازرگانی و کشتیرانی نفتکش و هواپیمایی و بسیاری از حوزه‌های مشابه پایان داد و آنها را لغو کرد، تحریم‌هایی که آثار عینی مخرب آن در اقتصاد ایران بسیار محسوس بوده‌اند.

بر اثر لغو تحریم‌های مالی، اقتصادی، انرژی، بانکی و غیره، صادرات نفت و گاز ایران از سر گرفته شد، ده‌ها میلیارد منابع مسدودشده ایران در بانک‌های خارجی آزاد شدند، ناوگان هواپیمایی ایران برای اولین بار به خرید هواپیما و نوسازی خود اقدام کرد و ناوگان کشتیرانی ایران با رها شدن از فشار تحریم‌ها به شکوه گذشته خویش در حمل و نقل دریایی بین‌المللی بازگشت.

تأثیرات مثبت برجام بر روند اقتصادی ایران باعث شد که بعد از دهها سال ایران بتواند رشد حدود 8 درصدی را در اقتصاد تجربه کند. امید است که این روند مثبت علی‌رغم همه حسادتها و فشارها از سوی دشمنان به‌لطف الهی ادامه یابد. با در نظر گرفتن موقعیت ویژه ایران در سطح منطقه، برجام فرصتی استثنایی برای کشورمان جهت ایجاد روابطی راهبردی با همسایگان به‌ویژه عراق فراهم کرده است.

طلیعه شکست داعش در عراق و سوریه، بار دیگر به‌خوبی ثابت کرد که قدرت ایران نه ابزاری برای اعمال سلطه بر دیگر ملتها بلکه عاملی برای ایجاد و تثبیت صلح و امنیت در منطقه است.

اگر امروز در آستانه دومین سال حصول برجام، این توافق کماکان محور توجه در سطح جهانی و منطقه‌ای است، این به‌دلیل محکم بودن مبانی و اصول بنیادین این تفاهم می‌باشد، حتی دولت آمریکا که با قاطعیت اعلام می‌کرد که به‌محض روی کار آمدن این توافق را پاره خواهد کرد، کماکان از اقدام علیه برجام ناتوان بوده و علی‌رغم تمامی لفاظی‌ها و بدعهدی‌ها مجموعاً مجبور بوده به تعهدات اساسی خود در برجام عمل کند و رسماً هم اعلام کند که تا رسیدن به یک ارزیابی دقیق به اجرای تعهدات خود ادامه خواهد داد.

این در شرایطی است که دولت آمریکا با وجود تمامی مخالفت‌ها، ابایی از نقض برخی از تفاهمات دوجانبه و چندجانبه مهم نداشته و ندارد. آمریکا با وجود مخالفت‌ها احداث دیوار مرزی با مکزیک را آغاز کرد، توافق پیشین اوباما با دولت کوبا را که توافقی تاریخی خوانده شد یک‌جانبه نقض کرد و شدیدتر از همه به‌طور یک‌جانبه از توافق تغییر آب و هوایی پاریس خارج شد.

رئیس دولت جدید آمریکا از زمان آغاز مبارزات انتخاباتی خود شدیدترین حملات را علیه برجام آغاز کرده بود. وی برجام را بدترین تفاهم طول تاریخ خوانده و قول داده بود که آن را اجرا نخواهد کرد، اما برخلاف این لفاظی‌ها، دولت آمریکا در چند مرحله حساس که می‌باید تصمیماتی بسیار کلیدی برای ادامه حیات برجام می‌گرفت، به تعهدات خود پایبند ماند.

اولین مرحله ضرورت صدور دستور دولت برای ادامه توقف اجرای آن تحریم‌هایی بود که باید رأس چهار ماه در صورت عدم صدور دستور جدید دوباره به اجرا در می‌آمد و این بی‌شک نقض بارز برجام بود. این مقطع، مرحله‌ای بسیار حساس بود.

کافی بود فقط رئیس جمهور آمریکا با تمدید دوباره توقف اجرای تحریم‌ها موافقت نمی‌کرد، اما توافق کرد و اجرای تحریم‌ها دوباره متوقف شد. مرحله دوم زمانی بود که بر اساس مصوبه قبلی کنگره آمریکا، دولت می‌باید طی ارسال گزارشی به کنگره پایبندی و یا عدم‌پایبندی ایران به اجرای تعهدات خود در برجام را اعلام می‌کرد. دولت آمریکا در این مرحله نیز رسماً پایبندی ایران به برجام را به کنگره اعلام کرد. مرحله سوم تصمیم به همراهی و یا عدم‌همراهی با توافق جهانی در تأیید اجرای اقدامات ایران در خصوص پولشویی و لذا حداقل تعلیق اقدامات محدودکننده بانکی بین‌المللی علیه نظام بانکی ایران بود.

این اقدام با آنکه اقدامی مستقیم در رابطه با اجرای برجام نبود، ولی می‌توانست اجرای برجام در صحنه عمل را با چالشی بسیار بزرگ مواجه کند.

در اجلاس اخیر گروه ویژه ترتیبات مالی که با هدف اجرای مؤثر مقررات مقابله پولشویی و تأمین مالی تروریسم در والنسیا در اسپانیا تشکیل شد، دولت آمریکا نهایتاً با توافق جمعی اعضا برای تعلیق اقدامات مقابله‌جویانه با ایران همراهی کرد.

این تصمیمات دولت آمریکا با توجه به مواضعی که رئیس جمهور این کشور در دفعات متعدد علیه برجام اتخاذ کرده، از مشکل‌ترین تصمیمات دولت بوده است. اما مهمترین دلیل همراهی آمریکا با جامعه جهانی یک‌پارچگی مواضع تمام متحدین آمریکا به‌ویژه اروپا و اعضای دائم شورای امنیت در ضرورت حفظ برجام به‌عنوان مهمترین دستاورد دیپلماسی می‌باشد و این خود ما را به این امر رهنمون می‌سازد که برجام بر پایه‌های محکمی استوار است که خود این مبانی ضامن تداوم اجرای آن است.

اما بی‌شک اجرای برجام با چالش‌های مهمی هم روبه‌روست؛ با وجود آنکه دولت آمریکا به‌طور مشخص تا این لحظه خلاف صریح تعهدات بنیادین خود اقدام نکرده، اما تداوم سیاست‌های خصمانه آمریکا در خصوص برجام به نوعی حزم و احتیاط در جامعه اقتصادی و شرکتهای بزرگ تجاری و بانک‌های بین‌المللی برای ورود به کار اقتصادی و مالی با طرفهای ایرانی انجامیده است.

این وضعیت در تعارض آشکار با تعهدات دولتها بر اساس برجام می‌باشد، چرا که برجام آنها را به اقدامات مؤثر برای حمایت از این تفاهم با هدف عادی ساختن روابط اقتصادی با ایران متعهد کرده است، در همین چارچوب تصویب لایحه سنای آمریکا اگر به تصویب مجلس نمایندگان و امضای رئیس جمهور آمریکا برسد، اقدامی است که فارغ از مفاد آن که تعارض و یا عدم‌تعارض آن با برجام نیاز به بررسی دقیق‌تر دارد، بی‌شک باعث ایجاد فضایی در تعاملات اقتصادی و تجاری با ایران می‌شود که به هر روی مانع از بهره‌مندی کامل ایران از منفعت‌های برجام می‌‌شود.

دولت آمریکا و دیگر اعضای مؤثر برجام باید به هر صورتی که شده جلوی این اقدامات را بگیرند. آنها بهتر از همه می‌دانند که ایران برای اتخاذ اقدامات متقابل دست‌بسته نیست.

در نهایت اینکه برجام توافقی بین‌المللی و چندجانبه است و همان‌طور که هیچ کشوری نمی‌تواند به‌صورت یک‌جانبه نسبت به سرنوشت آن تصمیم بگیرد، حفظ آن نیز به تعهدی از سوی تمامی اعضا برای تحقق کامل مفاد آن نیاز دارد.

سفیر ایران در انگلیس*

منبع: تسنیم