دکتر مهدی فاخری در گفتگو با سایت شورای راهبردی روابط خارجی با اشاره به کسب تائیدیه واکسن چینی سینوفارم از سازمان بهداشت جهانی و تاثیر آن بر شکستن انحصار تولید واکسن توسط غرب، اظهار داشت: فناوری تولید واکسن کرونا در اختیار همه نیست و حتی کشورهایی که در زمینه صنایع پیشرفته توانمندی‌های زیادی دارند و یا برخی شرکت‌های چند ملیتی و اروپایی هم حتی نتوانسته‌اند این واکسن را تولید کنند.

وی با یادآوری اینکه مجموعا تعداد تولیدکنندگان این واکسن در دنیا در حد انگشتان یک دست و در بهترین حالت انگشتان دو دست است، افزود: کشورها هنوز نتوانسته‌اند از توان قبلی خود استفاده و تولید آن را بومی کنند. این شرایط وضعیت انحصاری ای در تولید واکسن ایجاد می‌کند.

این استاد دانشگاه با بیان اینکه باید ابعاد تجاری تولید و توزیع این واکسن را هم در نظر داشت، گفت: زمانی که اولین بار این واکسن تولید شد به دلیل اینکه جنبه‌های انسانی مسئله غالب بود تعهداتی دادند که این واکسن را در میزان وسیع تولید کنند و حتی سازمان بهداشت هم سهمیه‌هایی برای کشورها تعیین کرد، اما در عمل با مسائل فنی مواجه شدند که نشان داد در حدی که انتظار داشتند تولید واکسن‌ها به اندازه کافی و در حد توزیع در همه کشورها نخواهد بود.

تبعیض در بین کشورها برای توزیع واکسن

فاخری ادامه داد: در این شرایط تولیدکننده‌ها خود را در اولویت قرار دادند و این مسئله باعث شد بخشی از عرضه پیش بینی شده از بین رفت و بعد رقابت‌های ناسالمی ایجاد شد که با اعمال تبعیض در بین کشورها برای توزیع واکسن، دسته‌بندی‌هایی صورت گرفت؛ در واقع کشورها اول خود و بعد همسایگان و متحدانشان را در اولویت قرار دادند و گفتند اگر واکسن اضافی ماند درباره بقیه جهان فکر می‌کنیم!

وی تاکید کرد: در واقع بعد تجاری مسئله هم تا اندازه زیادی در ایجاد مانع برای رقبایی که در آینده می‌تواند در بازارشان تاثیر بگذارد، موثر بود.

این تحلیلگر مسائل بین‌الملل توجه به مقررات جهانی تجارت را از دیگر موضوعات مهم در خصوص توزیع واکسن دانست و اضافه کرد: در سازمان تجارت جهانی برای حق ثبت اختراع ارزش و مالکیت قائل شده‌اند و موافقت نامه جنبه‌های تجاری مالکیت فکری برای آن در نظر گرفته شده است، اما از آغاز تاسیس این سازمان تصمیم بر این شد که چون کشورهای در حال توسعه با آن موافق نبودند به آن‌ها این اجازه داده شود که عضو این سازمان شوند اما دوره انتظاری پنج ساله ای برای آنهادر نظر گرفته شود تا بتوانند خود را از سال 2000 تطبیق دهند.

فاخری گفت: این دوره مصادف با اوج گیری بیماری ایدز شد و بعد هم بیماری‌های دیگری مانند سارس، آنفولانزای مرغی و ابولا در پی هم آمدند. این مسئله باعث شد کشورهای در حال توسعه فشار آوردند و این دوره پنج ساله را اول تا سال 2005 و بعد تا سال 2013 تمدید کردند. اکنون هم که پنج شرکت این واکسن را اختراع و تولید کرده‌اند و 15 کشور که این شرکت‌ها در آن‌ها نمایندگی دارند هم به نوعی انحصاری در حال برخورد با این مسئله هستند.

این استاد دانشگاه با اشاره به توان ایران برای تولید واکسن کرونا و پیش‌بینی‌ها مبنی بر تولید انبوه و صنعتی آن طی چند ماه آینده، تصریح کرد: در شرایطی که در کشورهای آمریکای لاتین، آسیایی و آفریقایی کمتر پیشرفته نیاز گسترده ای به این واکسن وجود دارد، شرکت‌های تولید کننده واکسن کرونا مجددا به موافقت نامه جنبه‌های تجاری مالکیت فکری استناد می‌کنند و تاکید دارند تکنولوژی و مالکیت واکسن تولیدی شان، در اختیار خودشان است.

تلاش کشورهای در حال توسعه برای معافیت از قانون حق ثبت اختراع

وی با اشاره به فشارهای کشورهای در حال توسعه خصوصا آفریقای جنوبی، هند و برزیل به سازمان تجارت جهانی مبنی بر اینکه بهداشت و سلامت عمومی تامین نشده و در این شرایط نمی‌توان به دنبال آن قانون رفت، گفت: تاکید این کشورها این است که وقتی بیماری واگیردار جهانی پیش آمده و به اندازه یک جنگ جهانی تلفات داشته نمی‌توان از منافع تجاری صحبت کرد و باید معافیتی برای حق اختراع و ثبت آن در نظر گرفت.

فاخری به ابراز امیدواری رئیس سازمان تجارت جهانی نسبت به حل و فصل لغو حق ثبت اختراع واکسن‌های کووید 19 تا دی ماه، توضیح داد: این مسئله در درجه اول میان کشورهای در حال توسعه مطرح شد و تقریبا از میان 164 کشور عضو سازمان تجارت جهانی ، 70 کشور از آن حمایت کردند. اما اروپایی‌ها مخالف آن بودند و آمریکا هم در ابتدای کار با آن مخالفت کرد. با روی کارآمدن جو بایدن آمریکا نیمه اردیبهشت ماه موافقت خود را با تعلیق مالکیت معنوی واکسن کرونا اعلام کرد تا برای کشورها در این رابطه معافیت در نظر گرفته شود تا زمانی که این بیماری برطرف شود، آن‌ها بتوانند واکسن ملی خود را تولید کنند تا با قیمت بسیار ارزان‌تر تولید و توزیع آن انجام شود.

این کارشناس مسایل بین‌الملل تاکید کرد: بُعد انحصار طلبانه موضوع همچنان در بین شرکت‌های تجاری مطرح است و بُعد منفعت طلبی برخی شرکت‌ها و کشورهای غربی خصوصا اروپایی‌ها همچنان وجود دارد و آن‌ها مایل نیستند این مزیت نسبی و قدرت رقابتی را از دست بدهند. اما با فشار کشورهای در حال توسعه که اخیرا مورد حمایت آمریکا هم قرار گرفته است، به نظر می‌رسد که معافیتی که تا سال 2013 تمدید شده بود همچنان تمدید شود تا کشورهای درحال توسعه هم بتوانند در این مسیر حرکت کنند تا انحصاری که برخی کشورها به دنبال آن هستند شکسته شود.

وی در عین حال یادآور شد: این مسئله چند ماهی زمان نیاز دارد اما هزینه‌ها را به شدت کاهش خواهد داد.

این استاد دانشگاه در خصوص نقش سازمان بهداشت جهانی نیز گفت: این سازمان وظایف خود را انجام داده و تا اندازه ای رفتار و عملکرد مقبولی داشته است. در واقع سازمان بهداشت جهانی هشدارها و توصیه‌ها به کشورهای پیشرفته و توجه به سهمیه بندی واکسن را تا جایی که امکانات به آن اجاره می‌داده انجام داده است؛ اما در خصوص واکسن ما با محدودیتهای سازمان تجارت جهانی مواجه هستیم و  شرکت‌های چندملیتی دارویی در این سازمان که خواستار تداوم انحصار هستند. ممکن است اگر فشارها ادامه یابد این شرکت‌ها مجبور به قبول دوره انتقالی موقت شوند تا این مشکل برطرف شود.