دکتر حجت میان‌آبادی در گفتگو با سایت شورای راهبردی روابط خارجی ضمن تشریح پیچیدگی و درهم‌تنیدگی مسائل پیکره‌های آبی، با تاکید براینکه دریای‌خزر، در کنار ابعاد آبی و زیست محیطی، ابعاد سیاسی، امنیتی، اقلیمی، ژئوپلیتیک، انرژی، اقتصادی و حتی هویتی و اجتماعی مهمی دارد، تصریح‌کرد: ضعف نگاه چند وجهی در چند دهه اخیر نسبت به دریای‌خزر از بزرگترین خطاهای فاحش درباره این پیکره آبی، است.

وی با بیان اینکه تکرار سخنان کلیشه‌ای درباره علل محیط زیستی ساده‌ترین کار است، گفت: متاسفانه در این رابطه، همواره دچار بخشی‌نگری بوده ایم. اما باید پرسید، ما می‌توانیم به چند سند و مطالعه اشاره‌کنیم که در آنها مطالعات هیدروپلیتیکی دریای‌خزر، با هدف بررسی آثار، ارتباط و درهم‌آمیختگی آب بر سیاست و سیاست بر آب، انجام شده باشد؟ تاکنون تقریبا مطالعه جامع هیدروپلیتیکی درباره درهم‌تنیدگی شبکه مسائل دریای‌خزر صورت نگرفته است. براین اساس وقتی به مسائل دریای‌خزر ورود پیدا می‌کنیم، سوالات مهم و بی پاسخ متعددی وجود دارند.

این استاد دانشگاه با بیان اینکه ما بعضاً در برخی موارد نه تنها پاسخ سوالات کلیدی و راهبردی‌مان درباره خزر را نمی‌دانیم، بلکه اساسا سوالات کلیدی و راهبردی نداریم که برای آنها مطالعه‌ای انجام‌شود، ادامه‌داد: برای مثال، پروتکل ارزیابی اثرات زیست‌محیطی فراسرزمینی دریای‌خزر (EIA) موسوم به پروتکل مسکو یکی از پروتکل‌های پنج‌گانه کنوانسیون تهران و در حوزه رژیم‌های محیط زیستی خزر است، که تهران 29 تیرماه سال 97، آن را در مسکو امضاکرد و بهمن سال 98 در دولت تصویب شد. این پروتکل اسفندماه همان سال برای تصویب به مجلس ارسال شد، اما همچنان مصوب نشده است. با این حال هنوز هیچ مطالعه جامعی برای بررسی فرصت‌ها و چالش‌های هیدروپلیتیکی، امنیتی و ژئوپلیتیکی پیوستن ما به این پروتکل انجام نشده است. هرچند دیگر کشورهای ساحلی، درباره خزر، مطالعات مهمی‌انجام داده اند.

میان‌آبادی در خصوص گزاره‌های مطروحه در مورد پسرفت دریای‌خزر با بیان اینکه باید بررسی شود که تراز نرمال دریای‌خزر، به عنوان پهنه آبی متصل به آبهای آزاد، چقدر است، توضیح‌داد: از نظر فنی، آبهای آزاد در دنیا، یک تراز نرمالی دارند که همه جا مشخص است، اما تراز نرمال دریای‌خزر، به عنوان محیطی بسته چقدر است؟ خط ساحلی، نسبت به تراز نرمال، در دوران پیشرفت است یا پسرفت! شکی نیست که خزر در سالهای گذشته پسرفت داشته و تغییر سطح صورت‌گرفته است، اما کدام مطالعات و بررسی انجام شده است که نشان‌دهد آیا این پسرفت، بعد از پیشرفتی بزرگ انجام شده یا خیر؟ وضعیت نرمال برای آن که بتوان قضاوت کرد چه میزان پسرفتی نسبت به وضع نرمال صورت گرفته یا با این حال، همچنان در مرحله پیشرفت هستیم؟ مشخص نیست.

میان‌آبادی به ارزیابی‌های قزاقستان مبنی براینکه براساس مقایسه تصاویر ماهواره‌ای دریای‌خزر با 15سال گذشته، این دریاچه به سرعت درحال کوچک‌شدن است، اشاره‌کرد و گفت: عمر تصاویر ماهواره‌ای چندان بلند نیست و برای نمونه نمی‌توان میزان آب دریاچه را در 80 سال گذشته بررسی‌کرد. حتی روایت‌های متناقضی برسر این مساله وجود دارد و بعضا تحلیل اولیه تصاویر دیگری ادعا می‌کنندسطح و حجم آب خزر تغییرچندانی نداشته است.این همان مساله‌ای است که باید درمطالعات مستقل ارزیابی‌شود. این مسأله به معنای رد و تأیید هیچ مورد خاصی نیست بلکه تأکید بر لزوم مطالعات مشترک است که در کنوانسیون نیز بر آن تأکید شده است

این عضوهیات علمی‌دانشگاه تربیت مدرس، با تاکید براینکه پهنه‌های آبی، براساس ویژگی طبیعی خود، تغییراتی نشان می‌دهند و در طول تاریخ، هیچ گاه حجم یکسانی نداشته اند، ادامه داد: پسرفت، پیشرفت، خشکسالی و ترسالی، تغییراتی طبیعی هستند. اگر همیشه میزان بارندگی ثابت باشد غیرطبیعی است، براین اساس، کم‌شدن و زیادشدن همه پیکره‌های آبی، جزء ذات آن پدیده است و آنجا غیرطبیعی است که این خشک شدن، کوچک یا بزرگ‌شدن ناشی از دخالت‌های انسانی باشد. همانطور که برای نمونه، دریاچه ارومیه بارها به طورطبیعی خشک شده، اما این بار مطالعات ثابت کرده، کوچک‌شدن حجم دریاچه ارومیه عمدتاً ناشی از دخالت‌های انسانی است تا تغییرات طبیعی. و از اینجا تبدیل به مساله‌ای غیرطبیعی شده است که باید برای آن نگران بود.

‌وی بابیان اینکه برخی مطالعات ادعا می‌کنند که خزر هر 300 تا 500سال یک‌بار، دچار پسرفت و بعدپیشرفت طبیعی شده، پیشروی دریاچه ارومیه در سال 85 و به زیرآب‌رفتن زمین‌های کشاورزی را یادآورشد و گفت: با اینکه نگرانی‌ها نسبت به اثر تغییر اقلیم بر کوچک‌شدن خزر، عمومی‌است، اما تحلیل‌های خطی صورت گرفته لزوماً علمی ‌نیست.

میان‌آبادی با یادآوری اینکه تغییراقلیم در برخی مناطق، سبب کاهش بارندگی و در مناطقی دیگر، افزایش بارندگی را به همراه دارد، به انتقادها نسبت به پیامدهای بسته شدن آب رود «ولگا» بر دریاچه خزر از سوی روسیه اشاره‌کرد و اظهارداشت: باید بررسی کرد که اگر ما در دوران پسرفت خزر هستیم، چه میزان از پسرفت آن طبیعی است و چه میزان، انسان ساخت؟ بازه تغییرات طبیعی دریای‌خزر، دوره‌های چندساله را شامل می‌شود؟ هر چند که باید برای اصلاح پیامدهای برخی تغییرات طبیعی هم اقداماتی انجام شود، اما اگر مانع تغییرات طبیعی هم شویم، اقدامی‌غیرمحیط زیستی صورت داده‌ایم.

این استاد دانشگاه با بیان اینکه باید بررسی کرد سطح و وضعیت روابط کشورهای ساحلی خزر، همکارانه محور است یا مناقشه محور، ضمن اینکه در سطوحی شاهد کاهش همکاری‌ها هستیم، گفت: باید بررسی کرد ورودی‌های خزر از منابع طبیعی آن، تاکنون چه میزان تغییر کرده است، آیا حوضه آبریز «ولگا»، از منظر طبیعی چنین اجازه ای به روسیه می‌دهد که مشابه ترکیه، بتواند ظرفیت رودخانه  ولگارا مهار کند؟ سازمان محیط زیست و نهادهای متولی، باید درباره حجم مخازن سدهای روسیه در ولگا و حجم مخازن سدهای آذربایجان و گرجستان ارزیابی‌هایی داشته باشد و به صورت علمی ارائه کنند. درهرحال، بخشی از منابع آبی خزر علاوه بر منابع آبی ولگا، از حوضه‌های دیگر نظیر «ارس-کورا» تامین می‌شود. «ارس-کورا» نیز از غرب دریای‌خزر از جمله ترکیه و گرجستان سرچشمه می‌گیرد. ترکیه و روسیه و سایر کشورهای ساحلی و غیرساحلی موثر در میزان ورودی آب رودخانه‌های تغذیه‌کننده دریای‌خزر، چه میزان در سرشاخه‌های‌آن مخزن ساخته‌اند و چه میزان از آن را مهارکرده و چه میزان از آن را می‌توانند مهارکنند.

میان‌آبادی تاکید کرد: تا زمانیکه سیاستگذاران پاسخ دقیقی به این پرسشها نداشته باشند، نمی‌توانند درباره علل کوچک‌شدن دریاچه خزر، اظهارنظری درست و علمی داشته‌باشند. کشورهای ساحلی باید در همکاری با یکدیگر این داده‌ها را روشن کنند.