جایگاه اروپا در نظم بین‌المللی و تأثیر وابستگی امنیتی به آمریکا

دکتر علی بمان اقبالی زارچ در گفتگو با سایت شورای راهبردی روابط خارجی اظهار داشت: «برای درک جایگاه اروپا در نظام بین‌المللی کنونی، توجه به شاخص‌های سیاسی، اقتصادی، امنیتی و دفاعی این قاره ضروری  است. اگرچه اروپا همچنان یکی از قطب‌های اصلی اقتصاد جهانی محسوب می‌شود و ظرفیت اجماع‌سازی درون آن، قابل توجه است، اما در قبال جمهوری اسلامی ایران، غالباً جنبه‌ی تخریبی داشته است.» او افزود: «ساختار امنیتی و دفاعی اروپا تا حد زیادی به ناتو و به‌ویژه به ایالات متحده وابسته است و همین امر نیز سبب شد تا در جریان جنگ اوکراین، کشورهای اروپایی احساس خطر شدیدی از جانب روسیه داشته باشند و به سمت وابستگی بیشتر به آمریکا حرکت کنند.»

اقبالی زارچ تصریح کرد: «ایالات متحده، به‌ویژه در دوران ترامپ، از این نقطه‌ضعف اروپا حداکثر بهره‌برداری را انجام داده و سیاست‌های خود را بر دولت‌های اروپایی تحمیل کرده است.»
وی با تأکید بر اینکه اروپا هنوز ظرفیت تعامل سازنده دارد، یادآور شد که «در طول تاریخ روابط خارجی ایران، تعامل با اروپا همواره یکی از عوامل تعیین‌کننده در موفقیت سیاست خارجی کشور بوده است.» از نظر او، بازخوانی ابعاد مختلف این رابطه تاریخی، نشان داده که «اروپا علی‌رغم وابستگی سیاسی و امنیتی به واشنگتن، همچنان می‌تواند یکی از بازیگران مهم در موازنه‌ی سیاست خارجی ایران باشد». این کارشناس افزود: «در شرایط جدید بین‌المللی، شناخت دقیق از موقعیت اتحادیه اروپا میان سلطه‌طلبی آمریکا و رقابت قدرت‌های نوظهور، برای تنظیم روابط ایران و اروپا اهمیتی حیاتی پیدا کرده است.»

ظرفیت همکاری‌های اقتصادی غیرنفتی و نقش جامعه ایرانی در اروپا

اقبالی زارچ با اشاره به پیشینه‌ی همکاری‌های اقتصادی ایران و اروپا، گفت: «اگرچه تحریم‌ها از دیرباز بر روابط اقتصادی دو طرف سایه انداخته بود، اما همواره سطحی از تعاملات به‌ویژه در حوزه‌های صنعتی و فناوری وجود داشت». وی توضیح داد که «بخش قابل‌توجهی از صنایع سبک ایران، ریشه در تکنولوژی اروپایی داشته و صاحبان سرمایه و صنعت در ایران همواره به استفاده از ماشین‌آلات صنعتی اروپا تمایل داشته‌اند.»

کارشناس ارشد مسائل اروپا افزود: «در حوزه‌ی انرژی‌های تجدیدپذیر، فناوری‌های سبز و ترانزیت منطقه‌ای نیز ظرفیت‌های متعددی برای ادامه همکاری با اروپا وجود داشته و کماکان نیز دارد که باید با هماهنگی و هم‌افزایی بخش‌های داخلی، زمینه‌سازی و پیگیری شود.»

اقبالی زارچ خاطرنشان کرد: «اگرچه روابط سیاسی ایران و اروپا بعد از بازگشت تحریم‌ها، در وضعیت شکننده‌ای قرار گرفته است، اما باید با تدابیر لازم از آسیب‌ دیدن بیشتر آن جلوگیری شود». او در بخش دیگری از تحلیل خود، «جامعه‌ی ایرانیان مقیم اروپا را یک ظرفیت مهم برشمرد» و یادآور شد که «ایرانیان در بسیاری از کشورهای اروپایی در حوزه‌های پزشکی، فنی و علمی و حتی سیاسی از نخبگان و چهره‌های تأثیرگذار محسوب می‌شوند.» وی تأکید کرد که «این جامعه می‌تواند در تبیین سیاست‌های جمهوری اسلامی ایران برای افکار عمومی و نهادهای اروپایی نقش‌آفرین باشد.»

این تحلیلگر مسائل اروپا یادآور شد که «دیپلماسی پارلمانی ایران تاکنون نتوانسته است از ظرفیت پارلمان اروپا به‌درستی بهره گیرد.» او گفت که «ارتباط مستمر و هدفمند با نمایندگان پارلمان اروپا و پارلمان‌های ملی کشورهای عضو، می‌تواند در جهت‌گیری‌های سیاسی و اقتصادی اتحادیه مؤثر باشد.» وی تأکید کرد که «بدون چنین رایزنی‌هایی، برداشت اروپاییان از سیاست‌های ایران ناقص باقی می‌ماند و فرصت تأثیرگذاری از دست می‌رود.»

اقبالی زارچ گفت: «برای حفظ توازن مؤثر با اروپا بعد از بازگشت قطعنامه‌ها، باید یک رویکرد دوبعدی به‌کار گرفته شود؛ بدین معنا که هم با نهادهای فرادولتی اروپایی مانند پارلمان اروپا، کمیسیون اروپا، شورا و دادگاه اروپا رایزنی صورت گیرد و هم روابط دوجانبه با کشورهای عضو به‌صورت جداگانه دنبال شود».

وی تصریح کرد که «تصمیمات در اتحادیه اروپا جمعی است و هر کشور، حتی  کوچک‌ترین اعضا مانند اسلوونی یا کشورهای بالتیک هم در فرآیند تصمیم‌سازی نقش ایفا می‌کنند.» او افزود که «در این مرحله لازم است دستگاه دیپلماسی ایران به‌طور مستمر و پیوسته با کشورهای اروپایی در سطوح مختلف سیاسی و دیپلماتیک تعامل کند». اقبالی زارچ خاطرنشان کرد که «در سال‌های گذشته، روابط سیاسی میان وزارتخانه‌های خارجه ایران و برخی کشورهای اروپایی به‌صورت سالانه یا نیم‌سالانه برقرار بود و تداوم آن تأثیر مستقیمی بر درک متقابل داشت.»

وی تأکید کرد که «اصل پیوستگی در رایزنی‌ها ضروری است و در کنار تعاملات سیاسی، باید در زمینه‌های رسانه‌ای نیز حضور مؤثر داشت تا از القائات نادرست رسانه‌های غربی و صهیونیستی درباره‌ی نقش ایران در حوزه‌های دفاعی و پهپادی جلوگیری شود».

او افزود که «اروپا در حال حاضر به‌شدت درگیر اولویت‌های امنیتی خود، به‌ویژه جنگ اوکراین است و همین مسئله موجب شده تا رویکردی حساس‌تر نسبت به ایران اتخاذ کند.» به گفته‌ی وی، «تبیین درست مواضع و سیاست‌های ایران در این فضا از طریق ارتباطات مستقیم و مستمر، می‌تواند مانع از تحمیل دیدگاه‌های یک‌جانبه و غیرواقعی بر افکار عمومی اروپا شود.»

ضرورت رویکرد متوازن در سیاست خارجی

اقبالی زارچ بر «اصل توازن در سیاست خارجی ایران» تأکید کرد و گفت: «برای موفقیت دیپلماسی کشور، حفظ توازن در روابط با سه ضلع چین، روسیه و اروپا ضروری است.» وی خاطرنشان کرد که «در سیاست همسایگی نیز اصل توازن یکی از کلیدهای موفقیت محسوب می‌شود و همان‌گونه که در قفقاز جنوبی یا آسیای مرکزی نیاز به توازن روابط میان کشورهای مختلف وجود دارد، در سطح بین‌المللی نیز باید این توازن در برابر قدرت‌های بزرگ رعایت شود.»

تحلیلگر ارشد مسائل اروپا افزود: «ایران برای گسترش نفوذ و تعاملات خود در آفریقا و آمریکای لاتین نیز نیازمند همین سیاست متوازن است و نمی‌توان تنها با اعلام نیت سیاسی به دستاوردی پایدار رسید.» وی یادآور شد که «تجربه‌ی چند دهه تعامل ایران با آفریقا نشان داده است که بدون برنامه‌ریزی و مدیریت پیوسته، ظرفیت‌های بالقوه بالفعل نخواهد شد».

وی تأکید کرد که «تنوع ابزارهای دیپلماسی، از جمله دیپلماسی عمومی، فرهنگی، ورزشی، دانشگاهی و انجمن‌های دوستی، می‌تواند زمینه‌ساز همکاری‌های جدید میان دو طرف شود.» این کازشناس در پایان خاطرنشان کرد که «جامعه‌ی ایرانی در اروپا، با مدیریت و سازماندهی دقیق، می‌تواند به یکی از بازوهای مؤثر در بهبود روابط ایران و اتحادیه اروپا تبدیل شود.» به اعتقاد وی، «حفظ روحیه‌ی توازن و واقع‌گرایی در روابط با اروپا، شرط لازم برای حضور مؤثر ایران در نظام چندقطبی آینده خواهد بود.»