نگاه ایران به بازارهای منطقه

دکتر کیانوش جهانپور در گفتگو با سایت شورای راهبردی روابط خارجی اظهار داشت: «در این مسیر، گام‌های راهبردی و اجرایی مشخصی وجود دارد. نخست، سرمایه‌گذاری که باید هدفمند و بر اساس مزیت نسبی و جهش فناورانه صورت گیرد. در وهله اول، با توجه به دسترسی ایران به خوراک ارزان پتروشیمی، باید بر تولید مواد اولیه دارویی که مشتقات بنزن، تولوئن و ترکیبات پلیمری هستند، تمرکز کرد. این حوزه نقطه قوت ذاتی ایران، در مقایسه با رقبایی مانند هند است. در وهله دوم، باید با یک جهش راهبردی به سمت بیوسیمیلارها و نانوداروها حرکت کرد. به جای رقابت در تولید داروهای ساده، سرمایه‌گذاری برداروهای بیوتکنولوژی مانند آنتی‌بادی‌های مونوکلونال و فرمولاسیون‌های پیشرفته نظیر نانوداروها، ارزش افزوده بسیار بالاتری ایجاد می‌کند. با توجه به اینکه ایران در این حوزه دارای زیرساخت علمی قوی است، این اقدام می‌تواند کشورمان را به یک پیشرو در منطقه تبدیل نماید.»

دکتر جهانپور افزود: «علاوه بر این، باید مزیت‌های راهبردی غیرقابل رقابتی خلق کرد. یکی از این مزیت‌ها، ایجاد کریدور سبز دارویی مبتنی بر مزیت سرعت است. در حالی که چین دارو را هفته‌ها بعد و عموماً با کشتی می‌فرستد، ایران می‌تواند ظرف ۴۸ ساعت با کامیون آن را به بغداد یا کابل برساند. باید توافق‌نامه‌های دوجانبه برای ایجاد یک خط ویژه گمرکی منعقد شود که محموله‌های دارویی ایران بدون توقف از مرزها عبور کنند. به تعبیری، ایران باید به آمازون پرایم دارویی منطقه تبدیل شود.»

سخنگوی اسبق سازمان غذا و دارو تاکید کرد: «محور دیگر در این زمینه، تبدیل شدن به درمانگر بیماری‌های بومی است که بر مزیت هوش و تخصص دارویی تکیه دارد. به جای تولید انبوه داروهای عمومی و شیمیایی در رقابت با هند و چین، باید بر اساس پروفایل اپیدمیولوژیک منطقه، به پزشک متخصص منطقه تبدیل شد. سرمایه‌گذاری بر تولید داروها و کیت‌های تشخیصی برای بیماری‌های بومی مانند سالک و تب کریمه کنگو که اغلب اولویت غول‌های جهانی نیست، ایران را به یک مرجع بی‌رقیب برای همسایگان بدل می‌کند.»

به گفته دکترجهانپور: «در نهایت، باید به مدل تامین بسته کامل سلامت روی آورد که مزیت عمق راهبردی ایجاد می‌کند. هرگز نباید فقط یک جعبه قرص فروخت، بلکه باید یک بسته شامل دارو، نرم‌افزار مدیریت بیمار، پرونده الکترونیک سلامت، پروتکل‌های درمانی بومی‌شده، آموزش کادر درمان و سامانه‌های بهداشت عمومی را در کنار هم ارائه داد. این رویکرد، مشتری را به اکوسیستم سلامت ایران متصل و وابسته کرده و جایگزینی کشورمان را برای رقبا پرهزینه و حتی ناممکن می‌سازد.»

این کارشناس تصریح کرد: «برای تحقق این اهداف، ارتقاء زیرساخت‌ها با نگاه صادرات محور ضروری است. محور نخست، ایجاد مراکز تخصصی GMP (اصل تولید خوب محصول) از طریق تأسیس یا ارتقای چند شهرک صنعتی دارویی صادرات‌محور با بالاترین استانداردهای GMP است که از ابتدا مناسب برای بازرسی‌های بین‌المللی طراحی شده‌اند. محور دوم، سرمایه‌گذاری در زنجیره سرد است. با توجه به بازار آینده داروهای بیولوژیک، ایجاد کریدورهای لجستیک سرد از مراکز تولید تا مرزهای کلیدی، یک مزیت راهبردی است که رقیبی مانند چین از آن بی‌بهره است.»

همکاری ایران، روسیه و هند برای تولید مشترک

دکتر جهانپور پیرامون این موضوع که چه مدل همکاری فناورانه و اقتصادی میان ایران، روسیه و هند برای تولید مشترک دارو می‌تواند شکل بگیرد؟ اظهار داشت: «شکل‌گیری یک ائتلاف سه‌جانبه باید بر پایه یک مدل شبکه ارزش مکمل و درهم‌تنیده استوار باشد تا یک زنجیره تأمین یکپارچه، مقاوم در برابر تحریم و مبتنی بر مزیت‌های راهبردی هر عضو ایجاد کند. این یک ارکستر هماهنگ است، نه سه تک‌نواز ناهماهنگ. لازمه این کار، تقسیم کار دقیق در مثلث قدرت دارویی است. در این مدل، هند به عنوان کارخانه داروسازی جهان، وظیفه تولید انبوه داروها با استانداردهای جهانی و انتقال دانش بهینه‌سازی فرآیندهای تولید را بر عهده دارد. از سوی دیگر، روسیه با تکیه بر جایگاه تاریخی خود در علوم پایه و بیوتکنولوژی، وظیفه تحقیقات بنیادی، ارائه ایده‌های دارویی نوآورانه و تسهیل دسترسی به بازار اتحادیه اوراسیا را ایفا می‌کند. ایران نیز با تکیه بر پتروشیمی ارزان، مواد حد واسط و خوراک مورد نیاز کارخانه‌های داروسازی هند را تأمین می‌کند.»

مشاور پیشین اطلاع رسانی سازمان غذا و دارو عنوان داشت: «همزمان، ایران، تحقیقات بنیادی روسیه را تحویل گرفته و در مراکز بیوتک و نانوتک خود به محصولات با ارزش افزوده بالا مانند بیوسیمیلارها، نانوداروها و واکسن تبدیل می‌نماید و به عنوان یک چهارراه راهبردی، مرکز تولید، تجاری‌سازی و توزیع مشترک برای کل غرب آسیا عمل می‌کند. این همکاری باید در قالب یک کنسرسیوم سه‌جانبه با شخصیت حقوقی مستقل، که احتمالاً در یک منطقه آزاد تجاری به ثبت رسیده، شکل گیرد.»

به گفته دکتر چهانپور: «راهکار اقتصادی این مدل، یک سوآپ سه‌جانبه دارو-انرژی-دانش است. این مدل، وابستگی به دلار و سیستم بانکی غربی را حذف می‌کند. به عنوان مثال، چرخه به این صورت عمل می‌کند که ایران مواد حد واسط پتروشیمی را به هند صادر می‌کند، هند با استفاده از آن داروهای پیشرفته تولید کرده و به روسیه می‌فرستد و در نهایت، روسیه در مقابل، دانش فنی یک پلتفرم بیوتکنولوژی یا یک واکسن جدید را به ایران منتقل می‌کند. این چرخه، یک اکوسیستم اقتصادی-فناوری بسته، کارآمد و ضدتحریم خلق می‌کند که در آن، ارزش جایگزین ارز می‌شود.»

خودکفایی پایدار در صنعت دارویی

این کارشناس به مسیرهای دستیابی به خودکفایی پایدار در صنعت دارویی با وجود تحریم‌ها و کمبود فناوری هم ورود کرد و گفت: «خودکفایی پایدار در شرایط تحریم با التماس یا دور زدن‌های موقتی به دست نمی‌آید. بلکه باید با مانورهای جسورانه، دیوار تحریم را به نردبان جهش تبدیل کرد. این امر نیازمند یک رویکرد سه‌گانه و هوشمند است که فناوری بومی، بازوی بین‌المللی همکاری خارجی و قلب اقتصادی تأمین مالی را به صورت هماهنگ فعال کند.»

وی بیان داشت: «مسیر اول، توسعه فناوری بومی و شکار دانش است. این امر از طریق مهندسی معکوس هوشمند، یعنی تمرکز بر داروهایی که پتنت آن‌ها به تازگی منقضی شده و تولید آن‌ها پیچیدگی فناورانه بالایی دارد، محقق می‌شود. در کنار آن، باید مانور گرنت معکوس مهاجرت را اجرا کرد. به جای التماس برای بازگشت دائمی نخبگان، آنها را برای پروژه‌های مشخص اجاره کرد. به یک دانشمند ایرانی برجسته در خارج، دو برابر حقوق سالانه‌اش را برای یک دوره شش ماهه با خروجی مشخص پیشنهاد داد تا صرفاً یک خط تولید های-تک را راه‌اندازی کرده و تیم داخلی را آموزش دهد. او می‌آید، دانش فنی ضمنی را منتقل می‌کند و بازمی‌گردد. با این روش، به جای فرد، دانش را شکار کرده‌ایم.»

دکتر جهانپور ادامه داد: «مسیر دوم، همکاری علمی و به اصطلاح دیپلماسی علمی کاراست. باید به انتقال دانش متمرکز روی آورد. به جای تفاهم‌نامه‌های کلی، یک آزمایشگاه خاص در چین یا هند که در یک تکنولوژی کلیدی تخصص دارد را شناسایی کرده و تیم‌های کوچک و متمرکزی از محققان خود را برای یادگیری همان تکنیک خاص اعزام کرد. این یک عملیات هدفمند برای کسب فنون جادویی است. همچنین، جذب پسادکتری و اساتید مدعو از طریق ارائه گرنت‌های جذاب به محققان برجسته از کشورهای همسو مانند روسیه، هند و برزیل، دانش فنی روز دنیا را به صورت مستقیم و هدفمند به کشور تزریق می‌کند.»

این کارشناس افزود: «مسیر سوم پیشنهادی نیز فعال‌سازی اکوسیستم داخلی از طریق راهکارهای اقتصادی ویژه است. در صدر آنها، مانور تضمین خرید دولتی استراتژیک قرار دارد. دولت باید خرید پنج ساله یک ماده مصرفی های-تک را از اولین شرکت دانش‌بنیانی که به فناوری تولید آن دست یابد، تضمین کند، حتی با قیمت اولیه بالاتر. این تضمین، بزرگترین ریسک بخش خصوصی ایران که فقدان بازار است را از بین برده و صف سرمایه‌گذاران را برای ورود به این حوزه تشکیل می‌دهد.»

دکتر جهانپور در پایان خاطر نشان کرد: «در کنار این، صندوق سهام تشویقی نخبگان راهکار دیگری است که در آن، شرکت‌های بزرگ دارویی با حمایت دولت، بخشی از سهام خود را به این صندوق اختصاص می‌دهند تا به عنوان پاداش به نخبگانی اعطا شود که پروژه‌های ملی را به محصول می‌رسانند. این مدل، منافع بلندمدت نخبگان را به موفقیت صنعت داخلی گره می‌زند و انگیزه‌ای قدرتمند برای مقابله با فرار مغزها ایجاد می‌کند.»