هاینس گِرتنر، استاد علوم سیاسی دانشگاه وین در یادداشتی که وب سایت اتریشی آی گلوب نیوز منتشر کرد، نوشت: مفهوم بی‌طرفی بارها و بارها ثابت کرده که می‌تواند با شرایط جدید بین‌الملل سازگار شود. در دوره جنگ سرد، دولت‌های بی‌طرف موفق شدند از حوزه‌های نفوذ ایجاد شده توسط دو ابرقدرت نظامی آمریکا و اتحاد جماهیر شوروی دور بمانند. اما اینک، دولت‌های بی‌طرف برای مشارکت در حل و فصل چالش‌های جدید دوران پساجنگ سرد کاملا مناسب هستند.

در طول جنگ سرد، کشورهای بی‌طرف از نقش میانجی‌گرایانه خود برای کاهش تنش‌ها بهره بردند. پس از پایان جنگ سرد نیز، کشورهای بی‌طرف در عملیات‌های صلح فعال شدند. از بسیاری جهات، دولتهای بی‌طرف نسبت به اعضای اتحادها یا قدرتهای بزرگ، فضای بیشتری برای مانور دارند. چرا که آن‌ها منافع ژئوپلیتیک کمتری دارند. در قرن بیست و یکم نیز، اگرچه دولت‌های بی‌طرف وارد درگیری‌ها نمی‌شوند، اما نقش بیشتری در مدیریت بحران‌ها خواهند داشت. «بی طرفی فعال» مستلزم مشارکت بیشتر در سیاست‌های امنیتی بین‌المللی به طور کلی و در عملیات‌های صلح بین‌المللی به طور خاص است. «بی طرفی فعال» به معنای مشارکت در هر زمان ممکن و خارج شدن از لاک خود در صورت لزوم است.

همواره باید بین تعامل و انزوا، توازن برقرار شود. اینکه یک دولت بی‌طرف چگونه باید در یک بحران وارد شود یا از آن فاصله بگیرد، بسیار حائز اهمیت است. اگرچه برقراری چنین توازنی در یک محیط امنیتی پیچیده و ناپایدار بسیار دشوار است. در مجموع ارزیابی مجدد مفهوم بی‌طرفی ضروری است. مفهوم قدیمی سوئیسی «آرام نشستن» باید کنار گذاشته شود و حمایت قوی و شجاعانه از ارزش‌های بدیهی باید جایگزین احتیاط دیپلماتیک کاذب شود. اتریش نمونه خوبی است که چگونه دولت‌های بی‌طرف باید از موقعیت ویژه خود برای مدیریت بحران‌های بین‌المللی استفاده کنند. در یک جهان قطبی‌شده، دولت‌های بی‌طرف اهمیت بیشتری پیدا خواهند کرد.

الگوی اتریش

بی طرفی اتریش نمی‌تواند به معنای دور ماندن این کشور از بحران‌ها باشد، بلکه مستلزم مشارکت بیشتر در مدیریت بحران‌های بین‌المللی است. کمک برای بازسازی و تلاش‌های بشردوستانه در کشورهای جنگ زده می‌تواند در چارچوب سازمان ملل متحد، اتحادیه اروپا، سازمان امنیت و همکاری اروپا یا ناتو انجام شود. همچنانکه امکان مشارکت در سیاست خارجی و مدیریت بحران اتحادیه اروپا برای اتریش فراهم است. “بی طرفی فعال” اتریش به معنای مشارکت پویا در سیاست امنیتی بین‌المللی به طور کلی و در عملیات صلح بین‌المللی به طور خاص است. عملیات‌های صلح کاملا با رویکرد بی‌طرفی سازگار هستند.

بی طرفی اتریش یک مزیت مهم دارد. اتریش را از ملاحظات ژئوپلیتیک و ائتلاف‌ها رها می‌کند. حال آنکه قدرت‌های غربی باید بارها و بارها به دلیل ملاحظات واقع گرایانه از ارزش‌های خود منحرف شوند. اتریش هیچ منافع ژئوپلیتیکی جهانی ندارد که بتواند این کشور را به ایجاد پایگاه‌های نظامی در سایر کشورها یا ارسال سلاح برای طرف‌های متخاصم یا کشورهای اقتدارگرا سوق دهد. اتریش همچنین مجبور به همکاری با قدرت‌ها در جنگ برای دموکراسی یا حقوق بشر نیست. اتریش باید از این مزایا و امکانات ناشی از سیاست بی‌طرفی فعال خود استفاده کند. حالت بی‌طرفی به خودی خود نشان می‌دهد که اتریش در هنگام بحران‌ها نگرش خصمانه ای ندارد.

به لطف این سیاست بی‌طرفی، وین به عنوان سومین مقر سازمان ملل متحد، مقر آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، آژانس‌های تخصصی سازمان ملل متحد و دبیرخانه اوپک و… انتخاب شد. علاوه بر این، مقر کمیته اداری نظارت بر معاهده منع جامع آزمایش هسته ای (CTBT) ، دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد و دیگر سازمان‌های فعال بین‌المللی در اتریش قرار دارند. وین همچنین محل مذاکرات برنامه هسته‌ای ایران در سال‌های 2015 – 2014 و 2021 بوده است. در سال 2015 یک دیپلمات اتریشی به عنوان نماینده ویژه سازمان امنیت و همکاری اروپا در اوکراین منصوب شد.

اتریش به عنوان یک کشور بی‌طرف در سیاست خارجی و امنیتی اتحادیه اروپا مشارکت می‌کند. با این حال، کشورهای عضو بی‌طرف مجبور نیستند در دفاع جمعی یا سرزمینی شرکت کنند، بلکه تنها باید در مدیریت بحران و امنیت جمعی مشارکت داشته باشند. پیمان لیسبون نیز زمینه را برای مدیریت بحران فراهم می‌کند.

البته بین دموکراسی و دیکتاتوری، بین دولت مشروطه و مستبد، بین پایبندی به حقوق بشر و نقض آن، هیچ بی‌طرفی وجود ندارد. قانون بی‌طرفی اتریش به این موارد مربوط نمی‌شود. بی‌طرفی اتریش به عنوان عدم عضویت در اتحاد نظامی، عدم مشارکت در جنگ‌های خارجی و عدم استقرار نیروهای خارجی در خاک اتریش تعریف می‌شود.