تاپان بهارادواج در تحلیلی که در وب‌سایت «اوراسیا ریویو» منتشر شد، نوشت:‌ در نهایت، بریکس برای اعضایش بیش از آنکه به دلیل دستاوردهایش اهمیت داشته باشد، به دلیل امکانات و گزینه‌هایی اهمیت دارد که می‌تواند در رابطه با استقلال راهبردی، ظرفیت اقدام مستقل در مورد مسائل تاثیرگذار بر منافع حیاتی، و چندجانبه‌گرایی، یا آزادی همکاری همزمان با چندین شریک در مورد مسائل مختلف، به آنها ارائه دهد. با این حال، مدل اجماع‌محور آن باعث محدود شدن دستاوردهایی می‌شود که بریکس می‌تواند ارائه کند.

امتیازات بریکس برای اعضای خود

بریکس چهار امتیاز را برای کشورهای عضو فراهم می کند: دسترسی سیاسی سطح بالا به یک نشست سالانه که چهار اقتصاد از ۱۰  اقتصاد بزرگ جهان را در برمی‌گیرد؛ بستری برای تقویت صدای فردی به‌صورت جمعی در زمینه اصلاح نظام چندجانبه جهانی؛ امکان برگزاری دیدارهای دوجانبه در حاشیه نشست‌ها برای بحث درباره موضوعات مناقشه‌برانگیز؛ و بیانیه‌ای که مواضع جمعی کشورهای عضو را ثبت می‌کند.

نخست، حضور سالانه رهبران و وزیران در اجلاس، برای هر کشور عضو امکان دسترسی منظم به همتایانش را فراهم می‌کند. تنها در دوره ریاست هند، بیش از ۴۰۰ نشست در ۳۰ شهر هند در سطح وزیران، تجارت و جامعه مدنی برگزار شد. برای نمونه، نشست وزیران کشاورزی در ایندور به راه‌اندازی مجمع جهانی حقوق کشاورزان در نظام‌های بذر انجامید. این نشست‌ها همچنین روابطی کاری را میان مقامات عالی‌رتبه و میانی کشورها شکل می‌دهند که در غیر این صورت به‌ندرت یکدیگر را می‌بینند و به جذب شوک‌های سیاسی، بدون کمک کشور یا نهادهای خارجی کمک می‌کنند.

دوم، بریکس بستری فراهم می‌کند تا اعضایش درباره مواضع مشترک برای مذاکرات در نهادهای چندجانبه به توافق برسند. اعضای بریکس در دهلی‌نو درباره یک خط مشترک برای مذاکرات کشاورزی سازمان تجارت جهانی به توافق رسیدند؛ این موضعی است که دفاع از آن به‌تنهایی در مذاکرات سازمان تجارت جهانی کاری دشوار خواهد بود. بریکس همچنین امکان اعتراض جمعی قوی‌تر به قواعدی را تسهیل می‌کند که اعضای بریکس به‌تنهایی توان تاثیرگذاری بر آن‌ها را ندارند. علاوه بر این، بریکس به آن دسته از اعضا که با تحریم‌های اقتصادی یک‌جانبه روبه‌رو هستند یا از آن‌ها آسیب می‌بینند، امکان می‌دهد تا صدای خود را رساتر کنند و برای محکومیت اقدامات قهری موضعی جمعی اتخاذ کنند.

سوم، بریکس مکانی برای دیدارهایی دوجانبه در حاشیه نشست‌ها فراهم می‌کند. این در حالی است که ممکن است در غیر این صورت، برگزاری مستقل این دیدارها از نظر سیاسی امکان‌پذیر نباشد. نارندرا مودی، نخست‌وزیر هند، و شی جین پینگ، رئیس‌جمهور چین، در حاشیه نشست بریکس ۲۰۲۴ در کازان دیداری داشتند که به دو طرف در مدیریت بهبود روابطشان کمک کرد. در دهلی نو، مقامات ایران و امارات نخستین دیدار دوجانبه سطح بالای خود را از زمان آغاز جنگ در ماه مه برگزار کردند. به این ترتیب، نشست‌های بریکس در حال تبدیل شدن به بستری چندجانبه برای پیشبرد روابط دوجانبه‌ هستند.

چهارم، بیانیه سالانه غیرالزام‌آور مبتنی بر اجماع، هرچند از نظر دامنه محدود است، اما هدفی مهم را دنبال می‌کند. این بیانیه ثبت می‌کند که اعضا در موضوعات جهانی چه موضعی دارند و تغییرات در لحن آن نیز نشان‌دهنده توجه به نگرانی‌های کشورهای عضو است.

نقاط ضعف بریکس

بریکس با سه محدودیت روبه‌روست: شکاف میان حرف و عمل، یعنی آنچه اعضا در بیانیه درباره‌اش توافق می‌کنند و مواضع ملی‌شان؛ کندی روند نهادسازی؛ و نفوذ بیش‌ازحد اعضای قدرتمند این گروه، یعنی چین و روسیه. هر یک از این محدودیت‌ها ناشی از الزام اتخاذ تصمیمات بر مبنای اجماع است؛ هرچند، همان‌طور که پیش‌تر اشاره شد، همین سازوکار از سوی دیگر باعث می‌شود تا گزینه‌های این گروه همچنان باز و منعطف باقی بمانند.

نخست، یک بیانیه پایین‌ترین وجه اشتراک توافق را ثبت می‌کند، نه لزوما آنچه اعضا به‌طور مستقل در پیگیری سیاست خارجی خود انجام خواهند داد. علاوه بر این، صدای جمعی بریکس درباره اصلاح شورای امنیت یا در سازمان تجارت جهانی در عمل نتیجه اندکی به بار آورده است. برای مثال، اصلاح شورای امنیت حتی ذره‌ای پیش نرفته و سازوکار حل اختلاف سازمان تجارت جهانی همچنان از کار افتاده است.

دوم، بیش از یک دهه از ایجاد بانک توسعه جدید و سازوکار ذخیره احتیاطی (CRA) گذشته است.  اما این سازوکار هرگز در عمل آزموده نشده است. ایده‌های دیگری که در نشست کازان مطرح شدند، مانند بورس غلات بریکس، پلتفرم سرمایه‌گذاری جدید و ابتکارات پرداخت، هنوز در گروه‌های کاری باقی مانده‌اند.

سوم، در مورد جنگ روسیه و اوکراین، بیانیه‌های پکن و ژوهانسبورگ تنها «مواضع ملی» را یادآوری کردند و متن دهلی نو این درگیری را به طور کلی حذف کرد. گروهی که نمی‌تواند درگیری مربوط به اعضای خود را توصیف کند، ممکن است در کل برای سخن گفتن به نام جنوب جهانی در زمینه صلح و امنیت آن‌گونه که ادعا می‌کند، دچار مشکل شود. مهار وزن اقتصادی چین، که بزرگ‌ترین سهم از تولید و تجارت بریکس را دارد، دشوار است، زیرا همچنان به‌طور نامتناسبی بیش از هر کشور عضو دیگر سود می‌برد.

نتیجه

در مجموع، بریکس گزینه‌ها و امتیازاتی بیشتر از آنچه می‌تواند به‌عنوان یک بلوک ارائه ‌دهد، برای اعضایش فراهم می‌کند. ضرورت تصمیم‌گیری مبتنی بر اجماع، این گزینه‌ها و امتیازات را هم ممکن و هم محدود می‌کند. با این حال، تا زمانی که اعضا بتوانند از بریکس برای سخن گفتن جمعی، دیدار با رقبا در بسترهای بی‌طرف و ثبت مواضع بدون تعهدات الزام‌آور استفاده کنند، این گروه حتی اگر دستاورد کمی داشته باشد برای آنها موضوعیت و اهمیت خواهد داشت.