ولادیمیر نژدانوف، استاد دانشگاه دولتی تیومن و آکادمی اقتصاد ملی و مدیریت دولتی وابسته به ریاست‌جمهوری روسیه در یادداشتی که در وب‌سایت «باشگاه والدای»‌منتشر شد، نوشت:‌ با وجود تمایلِ ابراز شده طرفین برای «دستیابی به توافق»، هرگونه توافقی میان آن‌ها نخواهد توانست به تمامی ابعاد مشکلات انباشته‌شده رسیدگی کند؛ بدین معنا که طرفین، در بهترین حالت، تنها می‌توانند به سازوکارهایی برای «رقابت مدیریت‌شده» متکی باشند.

ابعاد گسترده رقابت؛ از تجارت تا ایدئولوژی

جنگ تجاری آمریکا و چین همچنان یکی از روایت‌های اصلی شکل‌دهنده به روابط بین‌الملل در دهه ۲۰۲۰ است. از زمان اعمال نخستین تعرفه‌های آمریکا در سال ۲۰۱۸ تا توافق تجاری اکتبر ۲۰۲۵ که دقیق‌تر است آن را «آتش‌بس تجاری» بنامیم، روابط تجاری و اقتصادی به‌عنوان یکی از عرصه‌های اصلی رقابت میان واشنگتن و پکن تلقی شده‌اند. این امر قابل‌توجه است که هم سفر دونالد ترامپ به چین در ماه مه و هم سفر شی جین‌پینگ به آمریکا در ماه سپتامبر، عمدتا از منظر حل‌وفصل اختلافات تجاری ارزیابی شدند.

بااین‌حال، جنگ تجاری تنها بخش آشکار ماجراست. اختلافاتی که به گفته آمریکا، در پی افزایش کسری تجاری این کشور در برابر چین شکل گرفته‌اند، به عاملی برای تشدید اختلاف‌نظرها در سایر حوزه‌ها تبدیل شده‌اند.

در سال ۲۰۱۸، مایک پنس، معاون وقت رئیس‌جمهور آمریکا اعلام کرد که چین برای پیشبرد منافع خود در آمریکا، از اهرم‌های سیاسی، اقتصادی و نظامی و همچنین ابزارهای تبلیغاتی استفاده می‌کند. در سال ۲۰۲۰ نیز مایک پمپئو، وزیر امور خارجه وقت آمریکا در سخنرانی در «کتابخانه و موزه ریاست‌جمهوری ریچارد نیکسون»، پایان دوره عادی‌سازی روابط آمریکا و چین را اعلام کرد. او رقابت دو طرف را در چارچوبی ایدئولوژیک توصیف کرد و با تاکید بر اینکه نظام سیاسی چین یک «رژیم مارکسیست ـ لنینیست» است، گفت آمریکا «دیگر نمی‌تواند اختلافات بنیادین سیاسی و ایدئولوژیک خود با چین را نادیده بگیرد.»

در دهه ۲۰۲۰، دیدگاه دو حزب سیاسی آمریکا درباره رقابت با چین به یکدیگر نزدیک شده است. در میان رای‌دهندگان جمهوری‌خواه، تنها ۱۸ درصد از پاسخ‌دهندگان در سال ۲۰۲۶ نگرشی مثبت به چین داشتند؛ این میزان در میان دموکرات‌ها ۳۴ درصد بود. تشکیل «کمیته منتخب مجلس نمایندگان آمریکا درباره رقابت راهبردی میان ایالات متحده و حزب کمونیست چین» ‌نمودی از این اجماع سیاسی است.

در چنین شرایطی، آمریکا چین را رقیبی ژئوپلیتیکی و حزب کمونیست چین را رقیبی ایدئولوژیک معرفی کرده است. دو طرف در حوزه‌های مختلف از جمله مسائل تجاری و اقتصادی، فناوری‌های نوین، مسائل سیاسی، همکاری‌های نظامی و فنی با کشورهای ثالث و همچنین تحولات نظام نهادهای بین‌المللی و سازوکارهای حکمرانی جهانی با یکدیگر اختلاف دارند.

چین در واکنش به اقدامات آمریکا، سیاست خود را بر یافتن سازوکارهایی برای همکاری دوجانبه سودمند، امنیت تجزیه‌ناپذیر و ایجاد روابط بین‌المللی مبتنی بر اصول منشور سازمان ملل متحد استوار کرده و با یک‌جانبه‌گرایی، رویارویی بلوکی و سلطه‌جویی مخالفت می‌کند. موضعی که چین آن را از نظر اخلاقی موجه می‌داند، با آمادگی این کشور برای دفاع از منافع ملی خود تقویت می‌شود؛ امری که هم در آمادگی پکن برای پاسخ متقابل به اقدامات آمریکا و هم در اعمال فشار از طریق تنظیم و محدودسازی عرضه فلزات کمیاب نشان داده شده است.

پیچیدگی شرایط کنونی در این واقعیت نهفته است که آمریکا و چین در حال حاضر قادر نیستند تمام طیف اختلافات خود را در کوتاه‌مدت حل‌وفصل کنند. این وضعیت حتی در صورت برقراری یک «آتش‌بس» کوتاه‌مدت نیز خطر ازسرگیری رویارویی میان دو کشور را به همراه دارد.

دشواری یافتن سازوکاری برای «مدیریت رقابت»

ناتوانی آمریکا و چین در حل‌وفصل هم‌زمان تمامی مشکلات موجود، دو طرف را به تلاش برای یافتن سازوکارهایی قابل پذیرش برای دو طرف به‌منظور «مدیریت» رقابت سوق داده است.

ورود آمریکا و چین به مذاکرات پس از تشدید جنگ تجاری در فاصله فوریه تا مه ۲۰۲۵ نشان داد که اختلافات دو طرف بسیار عمیق‌تر از مسئله تجاری است. انتظارات مبنی بر اینکه دو کشور بتوانند ظرف ۹۰ روز تمام اختلافات خود را حل‌وفصل کنند، بیش از حد خوش‌بینانه بود. در نهایت، اگرچه دو طرف در اکتبر ۲۰۲۵ از دستیابی به توافق خبر دادند، اما مفاد این توافق نشان می‌داد که واشنگتن و پکن همچنان به گفت‌وگو ادامه خواهند داد تا در شرایط تاریخی جدید، به چارچوبی نهایی و باثبات برای روابط خود دست یابند.

سفر دونالد ترامپ به چین در بهار ۲۰۲۶ بار دیگر دشواری حل‌وفصل اختلافات موجود را آشکار کرد. نکته قابل‌توجه آن بود که این سفر هم به‌عنوان سفری گسترده و فراگیر و هم به‌عنوان موفقیتی چشمگیر توصیف شد. این توصیف قابل درک است زیرا مذاکرات طیف وسیعی از موضوعات را در برگرفت؛ از تجارت گرفته تا تمایل واشنگتن و پکن برای پرهیز از رویارویی و یافتن زمینه‌های مشترک در قبال مسائل پیچیده ژئوپلیتیکی تایوان، ایران و اوکراین.

چین معتقد است هدف نهایی مذاکرات با آمریکا، ایجاد «الگوی جدیدی از روابط قدرت‌های بزرگ» است. طرف چینی بر اهمیت بنیادین ایجاد فضای اعتماد متقابل تاکید می‌کندکه طی سال‌های اخیر تضعیف شده است.

اقدامات برای بازسازی اعتماد به شکل ابتکارهای مشخصی در حال پیگیری است؛ از جمله ادامه مذاکرات درباره کاهش تعرفه‌ها و ارائه پیشنهادهایی برای تبادل اطلاعات و هشدارها در شرایط بروز تهدیدهای ناشی از هوش مصنوعی.

سفر شی جین‌پینگ به آمریکا در سپتامبر ۲۰۲۶ نیز از الگوی مشابهی پیروی کرد. دیدار مستقیم دو رهبر و گستردگی موضوعات مطرح‌شده در مذاکرات، هم تمایل دو طرف به تقویت اعتماد متقابل را نشان داد و هم بیانگر درک آن‌ها از گستره مسائلی بود که برای حل اختلافات آمریکا و چین باید مورد توجه قرار گیرند.

با وجود روند ظاهرا مثبت مذاکرات، ممکن است عوامل جدیدی در روابط آمریکا و چین پدیدار شوند که پیچیدگی این روابط را افزایش دهند. به‌طور مشخص، چین در واکنش به تصویب قانون «تحریم‌های جهنمی» در آمریکا، به احتمال اعمال تحریم‌های ثانویه از سوی واشنگتن اعتراض کرده است. پکن حق خود را برای تعامل با تمامی شرکای خود به هر میزان که لازم بداند محفوظ دانسته و سازوکارهایی را برای حفاظت از حاکمیت ملی و منافع توسعه‌ای خود تعریف کرده است.

در همین حال، چین بیش از پیش توانایی خود برای اعمال قدرت در خارج از مرزهایش را به نمایش می‌گذارد. این کشور در سال ۲۰۲۶، هنگام مشارکت در رزمایش‌های نیروی هوایی با مصر، گروهی از جنگنده‌های خود را با استفاده از سوخت‌گیری هوایی تا فاصله ۶ هزار کیلومتری به شمال آفریقا اعزام کرد.

از این منظر، همچنان زمینه برای تشدید بیشتر تنش‌ها میان آمریکا و چین وجود دارد. هرگونه موفقیت در حل اختلافات تجاری، مناقشات مربوط به فلزات کمیاب، هوش مصنوعی و سایر مسائل، ممکن است با موانع ناشی از اختلافات دیگر روبه‌رو شود و موج تازه‌ای از تشدید تنش‌ها را در روابط دو کشور به دنبال داشته باشد.

شکل‌گیری الگوی جدیدی از روابط آمریکا و چین به زمان زیادی نیاز دارد و در آینده قابل پیش‌بینی، احتمالا به‌جای نوع جدیدی از همکاری، به شکلی از «همزیستی مسالمت‌آمیز» منجر خواهد شد؛ الگویی که امکان پیش‌بینی رفتار دو طرف را فراهم کند و سازوکارهایی قابل‌قبول برای کاهش تنش‌های احتمالی در اختیار آن‌ها قرار دهد.