بیل هیتون، پژوهشگر اندیشکده چتم هاوس نوشت: رئیس جمهوری آمریکا در جریان ملاقات رسمی با همتای ویتنامی خود در هانوی در ماه جاری میلادی چنین عنوان کرد: اگر در زمینه میانجی‌گری و حکمیت کمکی از من ساخته ‌است، لطفا مرا در جریان بگذارید… من میانجی‌گر و حَکَم بسیار خوبی هستم!

این اظهارنظر ترامپ این نگرانی را در مقامات ویتنام به وجود آورد که به شریکی متفرقه و عنصری دسته چندم در روابط دوجانبه آمریکا و چین تبدیل شوند. البته نگرانی دیگر مقامات مقامات ویتنامی نقشه احتمالی آمریکا برای سرنگونی دولت کمونیستی هانوی است.

نگوین تان ترونگ، رئیس دانشکده روابط بین الملل دانشگاه علوم اجتماعی و انسانی شهر ” هو شی مین”[1] عنوان کرد: ویتنام از پیشنهاد ترامپ استقبال می‌کند، اما چین مکانیزم‌های دوجانبه را در مسائل دریای جنوب چین ترجیح می‌دهد. چین هیچ وقت از دخالت‌های خارجی در اختلافات استقبال نکرده‌است.

در نگاه اول پیشنهاد میانجی‌گری در اختلاف مربوط به دریای جنوب چین بسیار عجیب است، چراکه پکن، در مسئله ادعاهای سرزمینی، آمریکا را بی‌طرف نمی‌داند. همانگونه وو شیکان، رئیس موسسه ملی مطالعات دریای جنوب چین گفت: موضوعات مهم همچون اختلاف‌های سرزمینی و حاکمیت بر دریای جنوب چین تاکنون حل‌و‌فصل نشده‌است و همچنان با مداخله قدرت‌های عمده خارجی همچون آمریکا و ژاپن مواجه است.

البته این اولین بار نیست که یک مقام ارشد آمریکایی پیشنهاد میانجی‌گری بر سر اختلاف‌ها در دریای جنوب چین را مطرح کرده‌است. هیلاری کلینتون، وزیر امور خارجه سابق آمریکا پیشنهاد مشابهی را در سال 2010 مطرح کرد که نتیجه‌ای نداشت.

اما چیزی که ممکن است موجب چند شب بی‌خوابی شود این است که آیا ترامپ و چین توافقی بین خود داشته‌اند یا نه؟ در حال حاضر اولویت اول ترامپ در آسیا خلع سلاح هسته‌ای کره شمالی است. ویتنامی‌ها به این فکر می‌کنند که پکن چه امتیازی از واشنگتن برای افزایش فشار بر پیونگ یانگ به دست آورده‌است؟ آیا اعمال فشار اندک بر هانوی، ما به ازای قدری افزایش تحریم‌ها علیه کره شمالی است؟

در جریان سفر ترامپ به ویتنام، دو کشور(آمریکا و ویتنام) اولویت نسبتاً کمی به مسئله دریای جنوب چین دادند و اختصاص تنها یک بند از بیانیه مشترک 14 ماده‌ای به این مسئله می‌تواند حاکی از اهمیت کم این موضوع برای آمریکا باشد. این در حالیست که موضوع احداث ساختمان جدید سفارت آمریکا در هانوی یک بند از بیانیه مشترک دو کشور بود.

سند و مدرکی دال بر اینکه توافقی بزرگ بین آمریکا و چین در دستور کار باشد وجود ندارد و عده زیادی از حامیان ترامپ در واشنگتن به شدت با هرگونه پیشرفت پکن در دریای جنوب چین مخالفت خواهند کرد. با این وجود آنچه که در ذهن مقامات دولت‌های جنوب آسیا می‌گذرد سوءظنی است بدین مفهوم که استراتژی آمریکا تحت عنوانِ جدیدِ « منطقه هند و پاسیفیک » می‌تواند به نشانه‌ای از «هنر معامله» آن هم به هزینه‌ها آنها تبدیل شود.  

چین از این قبیل توافق چه می‌خواهد؟ چین به دنبال شناسایی بین‌المللی ادعای سرزمینی‌اش بر هر وجب از خاک درون خط نعل‌اسبی‌شکل همراه با به رسمیت شناخته‌شدن حقوق تاریخی‌اش بر تمامی منابع طبیعی واقع‌شده در آن است. ضمناً چین آمادگی دارد که برخی اقدامات همچون توسعه مشترک در منطقه مورد اختلاف در دریای مذکور صورت دهد. چین از این فرمول برای کشورهای جنوب شرق آسیا استفاده می‌کند که ادعای مالکیت بر منابع دریا همچون آبزیان، نفت و گاز طبیعی دارند.   

اما قسمت‌های دیگر پیام ترامپ خبرهای خوبی برای ویتنامی‌ها داشت. او در سخنرانی خود در نشست سران سازمان همکاری‌ اقتصادی آسیا – پاسفیک چنین عنوان داشت: ما در آمریکا، مانند هر ملت دیگری که از حاکمیت خود دفاع کرده‌است، می‌دانیم چیزی با ارزش‌تر از حقوق ذاتی، استقلال گران‌بها و آزادیمان نداریم.

ظاهراً ترامپ متوجه نشده‌است ولی نویسنده سخنرانی‌اش به وضوح حرف‌های هو شی مین، رئیس جمهوری ویتنام را تکرار کرد که در جولای سال 1966 گفته بود هیچ چیز با ارزش‌تر از استقلال و آزادی نیست.

چیزهایی که ترامپ عنوان نکرد هم همان اندازه برای هانوی اهمیت داشت. بجز یک بار اشاره کوتاه به “حقوق فردی” که بطور عجیب همراه شد با آزادی ناوبری و پرواز بر فراز دریای جنوب چین هیچ اشاره‌ای به اصلاحات سیاسی و اجتماعی نشد. در بیانیه رسمی مشترک تنها یک جمله در مورد “حفاظت و ارتقای حقوق بشر” وجود دارد.

بی‌تفاوتی نسبت به مسائلی همچون حقوق بشر و حکمرانی، نشان استراتژی هند – آرام ترامپ است. این استراتژی دولت ترامپ، برقراری مناسبات دیپلماتیک با حکومت‌های اقتدارگرا را آسان‌تر می‌کند. البته برای ترامپ مهم نیست که چنین امری باعث ناامیدی نسلی از شهروندان جوان‌تر شود که سال‌ها در انتظار توسعه‌ سیاسی و اجتماعی بودند.

موضوع دیگری که در سفر ترامپ به ویتنام متفاوت از دولت قبلی آمریکا بود، مسئله تجارت بود. ترامپ در هانوی و دانانگ[2] به این امر آشاره آشکار داشت و در سخنرانی‌اش صحبت از تجارت عادلانه و متقابل کرد و کسری تجاری مزمن آمریکا با اغلب کشورهای آسیایی را تقبیح کرد. ویتنام دارای مازاد تجاری 32 میلیارد دلاری با آمریکا است و این مازاد برای آمریکا جهت برقراری موازنه تجاری با چین که 34 میلیارد دلار کسری تجاری دارد بسیار مهم است. اما دولت ویتنام هیچ انگیزه‌ای ندارد که آنچه را ترامپ می‌خواهد به وی بدهد.   

در اینجا یک همپوشانی بین مسائل مرتبط با حقوق و تجارت وجود دارد. توافق تجاری دوسوی پاسیفیک (موسوم به  تی. پی. پی) که در دوره دولت اوباما و در سال 2016 نهایی شد، شرایط را برای بنگاه‌های تجاری کوچک و متوسط جهت صادرات آسان‌تر ساخته‌است. رویکرد مرجّح برای دولت ترامپ، رویکرد دوجانبه است که به نفع شرکت‌های بزرگ و بنگاه‌های دولتی خواهد بود. این رویکرد دولت ترامپ ضربه‌ای به کشورهای آسیایی خواهد بود.

یکی از زمینه‌هایی که دولت ترامپ، رویکرد دولت اوباما را ادامه داده‌است، مسائل نظامی است. البته موضوع مربوط به سیاست “نگاه به شرق” و “بازموازنه” فراموش شده‌است، لکن اشتیاق به استقرار نیروهای بیشتر توسط آمریکا در دریاهای شرق و منطقه جنوب شرق آسیا ادامه دارد.

استقرار نیروهای نظامیِ بیشتر از سوی دولت ترامپ در دریاهای شرق و منطقه جنوب شرق آسیا موجب ناخرسندی دولت چین خواهد شد. مقامات چینی، ضمن رد ایده خامِ افزایش نیروهای نظامیِ آمریکا در مناطق یادشده، گفتند اظهار نظر نسنجیده در خصوص اینکه کشورهای منطقه مایل به تقویت حضور نظامی آمریکا برای برقراری توازن در برابر چین هستند، مقبول نیست.

مقامات چین بر این نظر هستند چنانچه آمریکا از مناطق شرق دور و جنوب شرق آسیا عقب‌نشینی کند، همه چیز در این منطقه آرام خواهد شد. البته کشورهایی همچون ویتنام معنای آرامش را بخوبی درک می‌کنند.

جمله پایانی اینکه، کشورهای جنوب شرق آسیا مایل نیستند به کشورهای اقماری هیچ بلوکی تبدیل شوند.

[1] – هوشی‌مین  بزرگ‌ترین شهر ویتنام است. پیش از پایان جنگ ویتنام و یکی شدن ویتنام شمالی و  جنوبی در سال ۱۹۷۵ میلادی، این شهر سایگون نام داشت و پایتخت ویتنام جنوبی بود.

[2] – دانانگ یک شهر بندری بزرگ است که در دهانه رود هان در ساحل دریای جنوبی چین قرار دارد و سومین شهر بزرگ ویتنام است.