سام بوتیا در یادداشتی که پایگاه اینترنتی «اوراسیا نت» آن را منتشر کرد؛ نوشت: یک اتحادیه گمرکی به دنبال تقویت تجارت است. بر همین اساس نیز، اعضای آن بر کالاهای یکدیگر تعرفه های وارداتی اعمال نمی‌کنند و نرخ مالیات بر کالاهایی که از خارج از اتحادیه وارد می شوند یکسان است. این قوانین از اعضای اتحادیه در برابر رقابت خارجی محافظت کرده و تجارت در داخل اتحادیه را تشویق می کند. اما اگر یکی از اعضا بسیار بزرگتر از دیگر اعضا باشد، چه اتفاقی خواهد افتاد؟

این موضوع در اتحادیه اقتصادی اوراسیا (EAEU)[1] مصداق دارد که در سال 2015 تاسیس شده است. اگرچه همواره واضح بود که این اتحادیه در درجه اول به نفع روسیه است، اما اکنون با استفاده از داده های تجاری چند ساله صندوق بین المللی پول، می توان میزان تغییر الگوهای تجاری بین پنج عضو اتحادیه اوراسیا، شامل روسیه، ارمنستان، بلاروس، قزاقستان و قرقیزستان را مشخص کرد. داده ها نشان می دهد که کارکرد یک کشور کوچک و منزوی از حد انتظار بهتر بوده است.

در سال 2018 تجارت با روسیه 96.9 درصد از کل تجارت اتحادیه اوراسیا را به خود اختصاص داده و باقی 3.1 درصد به تجارت بین چهار کشور کوچک اختصاص یافته است.

این موضوع، از چشم انداز دیگر اعضای این اتحادیه، یک پیشرفت محسوب می شود. در سال 2000، کل معاملات تجاری بین این پنج کشور، که بعدا اتحادیه اوراسیا را تشکیل دادند، 14.1 میلیارد دلار ارزش داشت که 13.9 میلیارد دلار از این مقدار به تجارت بین روسیه و چهار کشور دیگر مربوط می شد، یعنی روسیه 98.6 درصد از تجارت بین این اتحادیه آینده را به خود اختصاص داده بود.

میزان کل تجارت بین این کشورها در طول دهه بعد به تدریج افزایش یافته و در سال 2012 به 73.1 میلیارد دلار رسیده است. پس از آن، کاهش رشد اقتصادی منطقه ای در بین سال های 16-2014 (ناشی از افت قیمت جهانی انرژی و تحریم های کشورهای غربی علیه روسیه در پی الحاق کریمه) باعث کاهش شدید تجارت در اتحادیه اوراسیا شده است. در هر حال، تشکیل اتحادیه اوراسیا را می توان پاسخ روسیه به کاهش رشد اقتصادی و راهی برای تضمین بازاری انحصاری برای صادرات این کشور قلمداد کرد.

با این حال، حتی با تاسیس اتحادیه اقتصادی اوراسیا در سال 2015 نیز کل معاملات تجاری بین کشورهای عضو این اتحادیه به اندازه 2012 نرسیده است.

گردش مالی اتحادیه اقتصادی اوراسیا

سهم تجاری اعضا در اتحادیه اوراسیا چقدر است؟

ارمنستان تنها عضوی است که سهم تجاری آن در داخل اتحادیه اوراسیا در طول دو دهه گذشته افزایش یافته است. در سال 2000، تجارت ارمنستان با کشورهایی که بعدا اوراسیا را تشکیل دادند، 15.6 درصد از کل معاملات تجاری خارجی این کشور را به خود اختصاص داده بود و این مقدار تا سال 2018 به 27 درصد افزایش یافته است. البته باز هم عمده تجارت با روسیه بوده است، بطوریکه، از تجارت 2 میلیارد دلاری ارمنستان با اتحادیه اوراسیا حدود 1.92 میلیارد دلار به تجارت با روسیه اختصاص یافته است. در مقابل، تجارت ارمنستان با قرقیزستان ناچیز بوده است، بطوریکه طی دهه گذشته متوسط معاملات بین این دو کشور کمتر از یک میلیون دلار بوده است. کالاهای مشابه این دو کشور یکی از مشکلات آنهاست، بطوریکه هر دو کشور عمدتا صادرکننده سنگ معدن فلز و نیروی کار هستند. مرزهای بسته ارمنستان با دو همسایه خود، یعنی ترکیه و آذربایجان، مشکل دیگری است که برای دهه ها باعث انزوای اقتصاد این کشور شده است.

از سوی دیگر، بلاروس شدیدا به اتحادیه اوراسیا وابسته است. حدود 51 درصد از کل تجارت خارجی بلاروس با اعضای اتحادیه اوراسیا (عمدتا روسیه) بوده است – هرچند که این میزان در مقایسه با مقدار (60 درصد ) آن در آغاز هزاره کنونی عملا کمتر شده است.

در حقیقت، به استثنای ارمنستان، سهم تجارت خارجی همه‌ی دیگر اعضای اتحادیه اوراسیا با این اتحادیه کاهش یافته است – بدین معنا که آنها به تجارت خارجی خود تنوع بخشیده اند.

حدود 35 درصد از تجارت قرقیزستان با اعضای اتحادیه اوراسیا انجام می گیرد. بازهم این میزان در مقایسه با عدد 57 درصدی سال 2007 کاهش داشته است.

روسیه با 8 درصد در سال 2018 در واقع کمترین سهم تجارت را با اعضای اتحادیه اوراسیا داشته و این میزان در مقایسه با سهم 10 درصدی سال 2000 کمی کاهش  داشته است. به عبارت دیگر، علیرغم سلطه روسیه بر تجارت در اتحادیه اقتصادی اوراسیا، تجارت خارجی این کشور کمترین وابستگی را به این اتحادیه دارد.

سهم اتحادیه اقتصادی اوراسیا در تجارت خارجی اعضا 

با توجه به شیوه سلطه روسیه، اوراسیا یک اتحادیه گمرکی سنتی محسوب نمی شود. روسیه در جریان سرمایه و نیروی کار از/ به اقتصادهای کوچک اوراسیا محوریت دارد. طبیعی است که این کشورهای کوچک  به جای توسعه تجارت با یکدیگر به دنبال دست یابی به بازار بزرگ روسیه باشند. همچنین، تا جایی که به جریان آزاد نیروی کار مربوط است، عضویت در اوراسیا برای دو کشور ارمنستان و قرقیزستان مزیت بزرگی محسوب می شود، بطوریکه، مهاجران از این دو کشور سالانه میلیاردها دلار از روسیه به وطن خود ارسال می کنند. با این حال، از منظر چشم انداز تجاری، اتحادیه اوراسیا عمدتا کانالی برای روابط دوجانبه روسیه با چهار عضو دیگر به شمار می رود.

[1] Eurasian Economic Union