وب‌سایت اندیشکده مطالعات و ارزیابی‌های دفاعی هند (ایدسا) در یادداشتی نوشت: مداخلات نظامی ترکیه در سوریه و عراق، حمایت آن از اخوان المسلمین و افشای قتل خاشقچی، سایه بلندی بر روابط ترکیه – عربستان انداخته بود. بااین‌حال، تماس تلفنی 20 نوامبر محمد بن سلمان با اردوغان پیش از نشست جی 20 به میزبانی ریاض، به گمانه‌زنی‌ها در مورد گرم شدن روابط بین این دو کشور منجر شده است.

به‌طور غیرعادی، بازخوانی یک شعر آذری با حساسیت سیاسی توسط اردوغان در باکو، واکنش تند ایران را در پی داشته است. از سوی دیگر اما اردوغان پیشاپیش کریسمس را به آنگلا مرکل، صدراعظم آلمان تبریک گفته و اظهار امیدواری کرد «فصل جدیدی در روابط با اتحادیه اروپا باز شود». وی خواهان حل‌وفصل مسئله اکتشاف در شرق مدیترانه با اتحادیه اروپا شده و درعین‌حال برای مرکل از عدم تمایل یونان به مذاکره گلایه کرده است.

هم‌زمان، تحریم دفاعی 500 میلیون دلاری دولت ترامپ علیه ترکیه به خاطر خرید سامانه دفاع موشکی اس-400 روسی، مشکل عمده‌ای محسوب می‌شود. گزارش‌ها از تأثیر احتمالی این اقدام دولت ترامپ بر خروج ترکیه از ناتو حکایت می‌کرد.

بسیاری از ناظران معتقدند که تغییر ناگهانی سیاست خارجی اردوغان را می‌توان به پیروزی جو بایدن در انتخابات ریاست جمهوری آمریکا نسبت داد. شایان‌ذکر است که بایدن ژانویه 2017 در مصاحبه با نیویورک‌تایمز اردوغان را «یک دیکتاتور» خوانده بود که باید بهای زیاده‌خواهی‌های سیاسی خود را بپردازد.

چالش‌های داخلی اردوغان

اردوغان مجموعه‌ای از اقدامات برای حل‌وفصل داخلی نگرانی‌های اقتصادی و حقوق بشر اتخاذ کرده است. 9 دسامبر ظاهراً برای رفع نگرانی‌های بین‌المللی از بازداشت ده‌ها هزار غیرنظامی ترک ازجمله اعضای برجسته جامعه سیاسی و مدنی، یک «برنامه اقدام حقوق بشر» جدید آغازشده است. گروه‌های حقوق بشری این اقدام را ظاهرسازی می‌دانند، چراکه اردوغان از آزادی حتی سیاستمداران معروف نظیر صلاح‌الدین دمیرتاش و عثمان کاوالا (فعال اقدامات بشردوستانه) نیز خودداری کرده است.

بااین‌حال، رئیس‌جمهور ترکیه برای اصلاح اقتصاد و نرخ بالای بیکاری جوانان، به دنبال تعامل جدید با غرب است، چیزی که وی و حامیانش سال‌ها آن را نفی می‌کردند. درواقع، حزب حاکم «عدالت و توسعه» با شکست‌های متعددی مواجه شده و این حزب آرای دو شهر بزرگ انتخاباتی خود (استانبول و آنکارا) را ازدست‌داده است. نظرسنجی‌های اخیر نشان می‌دهد که حمایت از حزب عدالت و توسعه برای اولین بار از زمان تأسیس این حزب در سال 2001 به زیر 30 درصد سقوط کرده است.

در کنار مشکلات فزاینده اقتصادی، شرکت‌کنندگان در نظرسنجی بحران غیرقابل مدیریت کووید – 19 را یکی از دلایل اصلی کاهش حمایت از این حزب قلمداد کرده‌اند. دولت ترکیه پس از پنهان‌سازی موارد کووید-19 و اعلام تنها موارد حاد، بالاخره ارقام واقعی را منتشر کرد که ترکیه را به یکی از کشورهای با تعداد موارد زیاد ابتلا تبدیل کرد به‌طوری‌که اوایل دسامبر از حدود 30 هزار مورد ابتلای روزانه حکایت می‌کرد. انجمن پزشکی ترکیه معتقد است که ارقام اعلام‌شده بازهم کمتر از میزان واقعی است. دولت مقررات منع رفت‌وآمد و تعطیلات تا پایان تعطیلات سال نو را اعمال کرده است.

روابط ترکیه – روسیه

چرخش جدید رهبر ترکیه به‌قدری صریح و جدی است که حتی ممکن است به روابط با متحد جدید خود یعنی روسیه آسیب بزند. به‌عنوان‌مثال، آنکارا در مورد مسئله کریمه از اوکراین حمایت و اظهار کرده است که روسیه باید این شبه‌جزیره را به اوکراین بازگرداند.

اگرچه ترکیه همواره به دنبال ایجاد توازن در برابر برتری روسیه در دریای بالتیک بوده است، اما دیدار اخیر وزیر امور خارجه اوکراین از آنکارا (که به شایعات رسانه‌ای در مورد برنامه ترکیه برای فروش 48 فروند پهپاد بایراقدار-TB2 به اوکراین دامن زد) احتمالاً گامی فراتر از این‌هاست. این پهپادها قدرت خود را در جنگ ارمنستان-آذربایجان ثابت کرده و حمایت احتمالی ترکیه از اوکراین با این پهپادهای پیشرفته می‌تواند روابط مسکو-آنکارا را به‌طور بالقوه متشنج سازد.

حمایت اردوغان از آرمان «اسلام‌گرایی»

در طول سال‌های گذشته، اردوغان چهره‌ای فریبنده از رهبری به نمایش گذاشته است که می‌تواند کشورش را در قبضه مشت آهنین بگیرد و هم‌زمان نمادی از دولت دموکراتیک به نمایش بگذارد. در دوره پساصدام، رهبر ترکیه به‌عنوان مرد قدرتمند جهان سنی بروز کرد که در عرصه جهانی از مسائل اسلام نظیر فلسطین و کشمیر حرف می‌زد.

بااین‌وجود، چهره جدید اردوغان در حمایت از غرب مایه یاس طرفداران وی در جهان اسلام خواهد شد. این تغییر چهره جذاب رهبری که امسال ایاصوفیه را به مسجد تبدیل کرد، احتمالاً مانع از اقدام قریب‌الوقوع بسیاری از رهبران غرب در برابر اقدامات رادیکال اردوغان خواهد شد. با توجه به پاسخ مثبت اردوغان به پادشاه سعودی و عادی‌سازی روابط با اسرائیل، احتمال حمایت اردوغان از مسائلی نظیر کشمیر (که به‌مراتب از مسئله فلسطین اهمیت کمتری دارد) بعید به نظر می‌رسد. سیاست خارجی اخیر اردوغان نشان می‌دهد که جهان با ورود بایدن به قدرت احتمالاً مکان متفاوتی خواهد بود.